پیشنهاد آموزشی

آموزش مهارت‌های ارتباطی

ارتباط تنها انتقال ایده ها و اطلاعات از یک نقطه به نقطۀ دیگر نیست. بلکه ارسال اطلاعات و مفاهیم به‌گونه ای است که مخاطب بتواند آن را درک کند. برای رسیدن به این هدف، علاوه بر انتخاب روش مناسب برای برقراری ارتباط، باید پیام خود را به‌گونه‌ای سامان دهیم که گیرنده در کمترین زمان و به‌سهولت مقصود ما را دریابد و امکان بدفهمی پیغام، به‌حداقل برسد. در دنیای معاصر، برخلاف گذشته، فعالیت‌ها و دستاوردهای مهندسی حاصل کار جمعی است. کار‌گروهی موفق، مستلزم برقراری ارتباط موثر است. ارتباطات مهندسی بهچهار صورت کلی شفاهی، نوشتاری، الکترونیکی و تصویری انجام می‌شوند. صرفنظر از اینکه چه روش ارتباطی را به‌کار می‌گیریم، باید نکات کلیدی زیر را همواره در نظر داشته باشیم:

  • به محتوای پیغام خود بیندیشیم؛
  • از رسانۀ مناسب برای ارتباط استفاده کنیم؛
  • از زبان قابل فهم توسط مخاطبان استفاده کنیم؛
  • سابقه ای از ارتباطات مهم خود را نگهداریم؛
  • گزیده گو باشیم، چون وقت طلا است.

ارتباط شفاهی: کلید یک ارتباط موفق، سامان دادن یک پیغام شفاف، با استفاده از واژه­های به جا و موثر، و ارسال آن به‌مخاطب، با مناسب‌ترین روش است. بررسی‌ها نشان داده است که بیش از نیمی از اطلاعاتی که ما از افراد دیگر دریافت می‌کنیم، توسط زبان غیر شفاهی است، که ما آنرا با نام کلی زبان بدن معرفی می‌کنیم. نحوۀ لباس پوشیدن، رفتار و اشارات، تنها قسمت کوچکی از ابزارهای موجود در گسترۀ پیچیدۀ ارتباطات غیرکلامی اند، که ما ناخوداگاه برای بیان خویش، به‌ کار می‌بریم، و به این ترتیب اطلاعاتی فراتر از آنچه مورد نظرمان است را به‌‌دیگران منتقل می‌کنیم. برای  دستیابی به توانایی ارتباط شفاهی موثر، باید پاسخ سوالات زیر در اختیار دانشجویان مهندسی قرار داده شود: انواع ارتباطات مهندسی کدامند؟ زبان بدن یعنی چه؟ اصول شرکت موثر در جلسات چیست؟ رفتار مناسب در برخوردها کدامست؟ با مخاطبان نا‌آرام چگونه باید رفتار کرد؟ چگونه می‌توان یک سخنرانی موفق در مکان‌های عمومی یا مجامع علمی داشت؟ قواعد ارتباط موثر در يك نظام بين المللي چیست؟

ارتباط الکترونیکی: کمتر کسی از ما قادر است خود را در مورد نوآوری هایی که در عرصۀ ارتباطات الکترونیکی عرضه می‌شود، به‌طورکامل به‌روز نگاه دارد. امروزه تلفن های همراه پیشرفته، ارتباط اطلاعاتی ما را در همۀ زمینه‌های صوتی، تصویری و نوشتاری امکانپذیر کرده‌اند. این دستگاه های مدرن بسیار فراتر از این، می‌توانند نقش یک رایانۀ کامل را بازی کنند. شاید نتوان مرزی برای این تغییرات شگرف در نظر‌گرفت، ولی دور نخواهد بود که تلفن های همراه به عنوان ابزاری کارآمد برای آموزش از راه دور، به‌طور وسیعی به کار گرفته شوند. درعصر ارتباطات، وسایلی چون تلفن ثابت، تلفن همراه و نمابر، دسترسی فوری ما را به نقاط دور و نزدیک امکان پذیر می‌کنند. پست الکترونی و اینترنت نیز انتقال سهل کلمات، تصاویر و صدا را به‌اقصی نقاط جهان، امکان پذیر کرده‌اند. باید توجه داشت که استفاده از این ابزارهای ارتباطی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین کنندۀ یک ارتباط موفق باشد. درست مثل اینکه در اختیار داشتن وسایل آشپزی مدرن نمی‌تواند یک آشپز خوب را بسازد. دانشجویان مهندسی برای برقراری ارتباط الکترونیکی موثر باید توانایی پاسخگویی به سوالات زیر را پیدا نمایند: داشتن تماس با تلفن همراه و ارسال پيامک چه قواعدی دارد؟ ارتباط با رایانه و نامه‌هاي الكترونيكي را چگونه باید سامان داد؟ اخلاق الکترونیکی یعنی چه؟ از عواطف الكترونيكي چه می‌دانیم؟ یک کنفرانس ویدیویی را چگونه باید ترتیب داد؟ به‌‌چه صورتی وبگاه خود را سامان دهیم؟ روش موثر استفاده از وسایل و نرم‌افزارهای کمک آموزشی الکترونیکی، به‌ ویژه پاور پوینت، چیست؟ مسائل حقوقی، که در ارتباط‌های الکترونیکی ایجاد می شوند، کدامند؟

ارتباط نوشتاری: یکی از فعالیت‌های رایج یک دانش‌آموختۀ مهندسی، تهیۀ اسناد فنی‌ست. نامه‌ها، یادداشت ها، نامۀ الکترونیکی، پایان نامه‌ها و گزارش‌ها، نمونه هایی از اسناد فنی هستند. این نوشته ها، با ترتیبی خاص و به‌‌صورت واضحی، واقعیت های مربوط به‌‌یک مسئله را ارائه می‌دهند. گزارش‌ها نمونه هایی از اسناد فنی هستند که از تنوع و پیچیدگی بیشتری برخوردارند. در این‌گونه نوشته‌ها، هرجا که لازم باشد از نمودارها و تصویرها نیز برای گویا‌تر‌شدن مطلب، کمک گرفته می‌شود. نگارش مطالب فني از یک سو هنری است که محتاج استعداد خاصی است و از سوی دیگر فنی است که می‌توان آن را فراگرفت. اگر سامان دادن یک پیغام را به‌ ساختن یک دیوار تشبیه کنیم، شکل نهایی پیغام تنها به‌ کلمات (یعنی آجرهای دیوار) بستگی ندارد، بلکه به‌ نحوه‌ای که آنها را در کنار هم قرارداده ایم (یعنی روش ساختن دیوار) نیز وابسته است. و این چیزی جز استفاده از زبان پالایش یافته در محاوره و کاربرد صحیح دستور زبان و قواعد نقطه گذاری و املای صحیح لغات در مکاتبات، نیست. با به‌کارگیری صحیح قواعد نگارش، اطمینان بیشتری به‌ درک مطالب توسط مخاطب خواهیم داشت. از سویی، این احساس نیز در مخاطبان تقویت می‌شود که پیغام ما به‌‌دقت و با حوصله تهیه و یا نگاشته شده است. در نگارش‌متون باید به ‌دو وجه دستور زبان و نقطه گذاری توجه ویژه‌ای مبذول شود. کسب مهارت در ارتباط نوشتاری دانشجویان مهندسی را قادر به پاسخگویی به سوالات زیر می‌کند: اسناد فنی کدامند؟ روش صحیح نگارش یادداشت‌، نامه‌ و نامۀ‌ الکترونیکی کدامست؟ یک گزارش فني رسمي از چه بخش‌هایی تشکیل شده است؟ مراحل نگارش و تدوین يك گزارش چیست؟ گزارش های دانشجویی را چگونه سامان دهیم؟ پایان نامههای دانشگاهی چه ساختاری دارند؟ عملیات آزمايشگاهي را چگونه باید گزارش کرد؟

ارتباط تصویری: فعالیت‌های مهندسی اغلب با طراحی وسایل و قطعه ها و فرایندها، همراه است. کمتر نوشته‌ای قادر است جزییات نقشۀ یک ساختمان یا طرح یک قطعه را، به‌دقت منتقل کند. شکل‌ها و روابط پیچیده را اغلب به‌صورت واضح تری می‌توان با روش‌های تصویری نشان داد. تهیه شکل‌ها مناسب، همانند نگارش مطالب، از قواعد خاصی طبعیت می‌کند. یک کار تصویری خوب، حاصل خلاقیت تهیه کنندۀ آن است و به‌یک اثر هنری نزدیک می شود. برای تبحر در ارتباط تصویری، دانشجویان مهندسی باید در طول دوره کارشناسی توانایی پاسخگویی به‌سوالات زیر را پیدا کنند:روش صحیح سامان دادن شکل ها، نمودارها و جدول‌ها چیست؟ محاسبات مهندسی را چگونه عرضه کنیم؟ نمودارهای سه بعدی را چگونه تهیه کنیم؟ تصاویر پرسپکتیو و ایزومتریک چه تفاوت‌هایی با هم دارند؟ تصاویر عمود برهم و نیمرخ‌ها چگونه تهیه می شوند؟ قواعد رسم طرح ها چیست؟ اندازه گذاری نقشه ها و اشکال چگونه است؟ طراحی به کمک رایانه چه ویژگی‌هایی دارد؟

     داشتن مهارت‌های ارتباطی دانش‌آموختگان، از جمله مواردی است که در ارزشیابی برنامه‌های آموزش مهندسی نیز مورد توجه خاص قرار می‌گیرد. برای کسب مهارت در زمینه‌های مختلف ارتباطی، دانشجویان باید به‌ صورت‌های مختلف آنها را در طول دورۀ تحصیل خود، تمرین نمایند تا به تبحر لازم در مورد آنها نایل شوند. این وظیفۀ آموزشگران مهندسی است که ضمن آموزش‌ روش صحیح استفاده از ابزارهای ارتباطی، فرصت تمرین آنها را در درس های خود فراهم آورند. دانشجویان می‌توانند اطلاعات بیشتر در این زمینه‌ها را از منابع متنوع موجود؛ و از جمله از فصل‌های 4 الی 8 کتب حرفۀ مهندسی، انتشارات دانشگاه تهران، به‌‌دست آورند.

ح. م.، شهریور 1392