پیشنهاد آموزشی

آموزش کار تیمی

با پیچیده‌تر شدن فرایندها و سیستم‌های صنعتی، امروزه این گروه‌ها هستند که به‌جای افراد، واحد کار در موسسات صنعتی بزرگ شده‌اند. انتخاب گروه و کارگروهی، و به‌زبان دقیق‌تر تیم و کار تیمی، به‌عنوان روشی موثر برای ارتقاء کارایی، محیط کار مهندسان را به‌طور اساسی تغییر داده است. در چنین شرایطی مهندسان باید از مهارت‌های کارگروهی، آگاهی داشته باشند. با توجه به‌این نیاز، در آموزش مهندسی مدرن، کسب مهارت در کارگروهی نقش برجسته‌ای پیدا کرده است. فعالیت گروهی می‌تواند برای انجام یک تکلیف درسی، یک فعالیت آزمایشگاهی، و یا مهم‌تر از همه یک پروژه طراحی، به‌ویژه در قالب پروژه پایانی دوره کارشناسی، باشد.

     افراد، وقتـي كه به‌صورت گروه درمي‌آيند داراي استعدادي مي‌شوند كه توانشان را افزايش مي‌‌دهد. به‌زبانی، اثر ترکیبی حاصل از همکاری دو يا تعدادی از افراد يا نيروها، بزرگتر از مقدار توان و انرژي هر یک از آنهاست. این پدیده هم افزایی نام دارد. بر طبقهم‌افزایی،ط یا سینرژی، کارکرد جمع دو يا چند نفر، كه براي رسيدن به‌هدفي مشترك يكديگر را ياري مي‌دهند، همواره بيش از مجموع كاركرد تك‌تك آنهاست. دلایل زیادی در تایید کار گروهی وجود دارد:

  • مهندسان معمولا به‌صورت تیمی کار می‌کنند، پس لازم است تا این مهارت در دوران تحصیل در ایشان تقویت شود.
  • بررسی‌ها نشان داده است که همه ما به‌طور موثری از هم یاد می‌گیریم؛ از اینرو باید گروهی یادگیرنده داشته باشیم که افراد آن در یادگیری یکدیگر بکوشند.
  • تجربه نشان داده که در پروژه‌های پیچیده، گروه‌ها عملکرد موثرتری در مقایسه با کار فردی از خود نشان می‌دهند.
  • کار گروهی، اعتماد به‌نفس را افزایش داده و مهارت‌های فرد را برای مقابله با تضادها بیشتر می‌کند. این امر باعث توسعه توانایی‌های فرد در مقابل‌ موثر با مسایل خارج از محیط کار نیز می‌شود.

      چند نفر را که با یکدیگر کار می‌کنند و اغلب از راهنمایی یک نفر بهره می‌برند، معمولا گروه می‌نامیم. در گروه، کار شخصی بیشتر نمود دارد و هر فرد بدون نیاز به‌همکاری با دیگر اعضای گروه، به‌روی بخش مجزایی از پروژه کارمی‌کند. این اجزا در پایان در کنار هم قرارداده می‌شوند و پروژه تکمیل می‌شود. در مکالمه‌های روزمره، واژه‌های گروه و تیم را معمولا به‌یک معنی به کار می بریم؛ ولی در عمل یک تیم چیزی فراتر از گروه است. تیم یک واحد همکاری است که در آن افراد گردهم می‌آیند تا با کار مشترک، به‌یک هدف واحد برسند. شاید بتوان تیم را چنین تعریف کرد: «تعدادی افراد که دارای مهارت‌های مکمل یکدیگر بوده و دارای اهداف و رویکردی مشترک‌اند، که برمبنای آنها با هم پیوند داشته و به‌یکدیگر اتکا می‌کنند». تولیدات یک تیم، به‌طور معمول فراتر از مجموع تولیدات تک تک اعضای آن است. هر یک از اعضای تیم می‌تواند نقش‌های مختلفی در تیم داشته باشد. نقش عبارت است از رفتار از پیش تعیین شده‌ای که از اعضای گروه انتظار می‌رود. برخی از نقش‌ها طبیعی هستند. ولی نقش‌های دیگری، مثل نقش سرپرست و راهبر گروه، هم هستند که ممکن است ایفای آنها مشکل باشد. اعضای گروه دانشجویی باید سعی کنند که در هر دو دسته نقش‌های طبیعی و مشکل، تجربه کسب کنند.

     کار تیمی کاملا با کار فردی متفاوت است. یکی از مهم‌ترین دلایلی که دانشجویان این امر را مشکل می‌یابند اینست که برای کار موثر در تیم، آموزش ندیده‌اند. دانش‌آموختگان مهندسی، در طی دوران کار حرفه‌ای خود، به‌صورت تیم‌هایی کار خواهند کرد و ارزیابی آنها نیز بیشتر برمبنای توانایی کار در گروه خواهد بود، تا مهارت‌های فردیشان. به‌نظر می‌رسد که دانشجویان، با کار مشترک در تنها یک یا دو فعالیت محدود، مهارت لازم در کارگروهی را به‌دست نخواهند آورد. پروژۀ درس طراحی یا پروژه پایانی دوره کارشناسی، که امروزه در دنیا بیشتر به‌صورت گروهی انجام می‌شوند، شرایط مناسب را برای پرورش مهارت‌های کارگروهی فراهم می‌کند. پروژه کارشناسی در واقع یک گروه کاری است که در آن دانشجویان در خلال طراحی یک وسیله، فرایند یا سیستم، با شرکت در جلسات و استفاده از انواع ارتباطات و تعاملات، مهارت‌های کارگروهی را در خود تقویت می‌کنند.

     مرور ملاک‌ها و مهارت‌هایی که کشورهای جهان برای یک دانش‌آموخته مهندسی درنظر گرفته‌اند نشان می‌دهد که تقریبا همه آنها توانایی کارگروهی را جزو ضرورت‌های آموزش مهندسی درنظر گرفته اند. کسب مهارت در زمینۀ کارگروهی، مستلزم فراهم شدن امکان فعالیت عملی در گروه‌های دانشجویی است. این گروه‌ها می‌تواند برای انجام یک تکلیف درسی، یک فعالیت آزمایشگاهی، و یا مهم‌تر از همه یک پروژه طراحی، به‌ویژه در قالب پروژه پایانی دوره کارشناسی، باشد.

     کارتیمی می‌تواند نقش موثری در یادگیری نیز داشته باشد. امروزه کوشش می‌شود تا با درگیر نمودن هر چه بیشتر دانشجویان در فرایند آموزش، میزان یادگیری و ماندگاری آنرا افزایش دهند. این روش‌ها، با نام کلی روش‌های یادگیری‌فعالیا دانشجو محور شناخته، می‌شوند. یکی از کاراترین روش‌های یادگیری فعال یادگیری گروهی یا مشارکتی است. یادگیری مشارکتی به‌کار مشترک دو یا چند دانشجو به‌روی یک تکلیف یا پروژه اطلاق می‌شود. این روش منحصر به‌دروس آزمایشگاهی و طراحی مهندسی، که در آنها کارگروهی به‌طور سنتی پذیرفته شده است، نبوده و دلایل متعددی برای تشویق دانشجویان به‌کارگروهی، در کلاس‌هایی که منحصر به‌سخنرانی است، نیز وجود دارد. بررسی‌های متعددی نشان داده است که دانشجویانی که به‌صورت گروهی کار می‌کنند؛ در مقایسه با دانشجویانی که به‌طور منفرد کار ‌می‌کنند، بیشتر یادمی‌گیرند، عمیق‌تر یادمی‌گیرند، نگرش مثبت‌تری نسبت‌ به‌موضوع درس داشته و اطمینان بیشتری نسبت به‌خود پیدا می‌کنند.

     گزارش‌های متعددی از ناموفق بودن فعالیت‌های گروهی دانشجویی و ناکافی و نامناسب بودن دستاوردهای آنها موجود است. یکی از دلایل این امر عدم آشنایی دانشجویان با الفبای کار در گروه، نحوۀ ساماندهی هدف‌ها و توسعه گروه، برگزاری جلسات آن و مقابله با تضادها و مناقشاتی است که ممکن است در حین کار، پیش آید. از اینرو، باید ترتیبی داده شود تا دانشجویان مهندسی، قبل از آغاز فعالیت‌های گروهی، با قواعد عمومی کار در گروه و تیم آشنا شوند.

     در ارتباط با آموزش کار تیمی دو نکته را باید در نظر گرفت. اول اینکه کار تیمی سازوکار و قواعدی دارد که باید ابتدا به‌دانشجویان آموزش داده شود. دیگر اینکه کار تیمی مهارتی است که با تکرار فعالیت‌های گروهی به‌تدریج در دانشجویان توسعه می‌یابد. برنامه ریزان و آموزشگران مهندسی با در نظر گرفتن فعالیت‌های جمعی و کار تیمی در درس‌های مختلف خواهند توانست این توانایی را در دانشجویان ایجاد نمایند. منابع متعددی برای آموزش کار تیمی در دست است. چکیده ای از روش مطالب مربوط به فعالیت تیمی، از جمله فرایند تشکیل تیم، نقش اعضای تیم، مدیریت جلسات تیم و حل تضادهای تیم؛ در فصل پنج کتاب طراحی مهندسی،  انتشارات دانشگاه تهران، فراهم آمده است.

ح. م، آبان 1392