پیشنهاد آموزشی

آموزش توسعۀ پایدار

جمعیت جهان از 2 میلیارد نفر در سال 1930 میلادی به 4 میلیارد در سال 1975، 6 میلیارد در سال 2000 و بیش از 7 میلیارد در سال 2015 رسید. در سال 1800 میلادی تنها 2 درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می‌کردند. این رقم در سال 1950 به 30 درصد و هم اکنون به بیش از 50 درصد رسیده است. پیش بینی شده که تا سال 1400 شمسی، حدود 70 درصد جمعیت ایران در شهرها زندگی کنند. زندگی شهری مشکلاتی چون آلودگی آب و هوا، تولید زیاد و متمرکز فاضلاب و پسماندها، مصرف فزاینده انرژی، تخریب محیط زیست و جانداران و مانند آنرا به همراه داشته است.

     در گذشته، بشر به‌طور غریزی دریافته بود که رمز بقایش در هماهنگی با طبیعت است. در دهه‌های اخیر، و با گسترش روزافزون توانایی انسان در ساختن ابزارهای جدید، تعادل زیست محیطی به‌زیان طبیعت به‌هم خورد و دو پدیدۀ رشد جمعیت و انقلاب صنعتی، موجب بهره برداری بیشتر از طبیعت شدند.  به‌این ترتیب، بشر دریافت که برای توسعه‌ای که به‌دست آورده، باید هزینۀ زیادی را پرداخت کند.

    توسعۀ پایداردر واقع نوعی از  توسعه است که بتواند نیازهای کنونی را تامین کند، بدون آنکه توانایی نسلهای آینده را در برآوردن نیازهایشان، به‌مخاطره اندازد. کمیسیون جهانی محیط زیست، توسعۀ پایدار را فرایند تغییر در استفاده از منابع، هدایت سرمایه گذاری ها، سمت گیری رشد فناوری و فعالیتهای دیگری می‌داند، که با نیازهای حال و آینده سازگار باشد. با توجه به تعاریف مذکور معلوم می‌شود که تعریف واحدی از توسعه پایدار در دست نیست و شاید بتوان این مفهوم را چشم اندازی در حال تکوین دانست. مفهوم جدید توسعۀ پایدار کلی‌نگر است و همۀ ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و دیگر نیازهای بشری را در بر می‌گیرد. از آنجا که توسعۀ پایدار به‌برقراری مساوات بین نسل‌های کنونی و آینده معتقد است، می‌توان آنرا به‌عنوان یک اصل اخلاقی نیز در نظر گرفت. سازمان ملل متحد، دهه‌ای را که از سال 2005 میلادی آغاز شد را دهۀ آموزش برای توسعۀ پایدار، نامگذاری کرد.

    مفهوم توسعۀ پایدار را می‌توان به سه مولفه: پایداری زیست محیطی، پایداری اقتصادی و پایداری اجتماعی- فرهنگی، تجزیه کرد. محل تلاقی و هم پوشانی این سه مولفه، شرایطی است که در آن توسعۀ پایدار محقق می شود.    

  •  پایداری زیست محیطی: پایداری زیست محیطی مبتنی بر این اصل است که بهره برداری از زمین باید به‌گونه ای صورت گیرد که استفاده از آن برای نسل‌های آینده نیز میسر باشد. از این دیدگاه، فعالیت‌های انسانی، زمانی پایدار است که بدون کاهش منابع یا تحلیل محیط طبیعی، اجرا شود. از این‌رو، استفاده از منابع طبیعی باید با توجه به‌ظرفیت و قابلیت تجدید پذیری آنها باشد. توسعۀ پایدار زیست‌محیطی بر کاهش استفاده از منابع طبیعی تجدید ناپذیر، جلوگیری از هدر رفتن منابع انرژی، کاهش تولید پسماندها و استفاده مجدد و بازیافت آنها، استفادۀ از مواد قابل بازگشت به‌طبیعت و کاستن از تولید آلودگی‌ها در صنایع و کشاورزی، تاکید دارد. هدف اصلی پایداری زیست محیطی، جلوگیری از تخریب و تحلیل شرایط زیست‌محیطی است.
  • پایداری اجتماعی: هدف توسعۀ پایدار نوعی توسعه همه جانبه است و این هدف بدون توسعۀ اجتماعی دست یافتنی نیست. توسعۀ اجتماعی بر اهدافی چون هویت فرهنگی، همبستگی اجتماعی، توسعۀ سازماندهی، مشارکت شهروندان و توانمند سازی انسان ها، تاکید دارد. در سال های اخیر به‌صورت مشخص پذیرفته شده که دگرگونی اجتماعی و حرکت به‌سوی شرایط مطلوب نمی‌تواند و نباید به‌بهای قربانی شدن فرهنگ‌ها و ارزش‌های اجتماعی، به‌دست آید. در مقابل، این روند با ارج گذاری به‌فرهنگ ملت ها، به‌سرانجام خواهد رسید. دستیابی به‌توسعۀ پایدار بدون مشارکت فعال و موثر جامعه میسر نیست. این مشارکت نیز از راه ایجاد، تقویت و توانمندسازی نهادهای مدنی صورت می‌پذیرد.
  • پایداری اقتصادی: پایداری اقتصادی به‌معنای حفظ و ارتقای وضعیت کنونی اقتصادی است، بدون آنکه منابع طبیعی تخریب شوند. فعالیت های اقتصادی هم باید موجب رشد جامعه شود و هم با عدالت و کارایی همراه باشد.

     مهندسان، صرفنظر از اینکه شهروند چه کشوری باشند، عضوی از جامعۀ جهاني و ساکن یک سیارۀ به‌شدت آسيب‌پذير‌اند. لازم نيست مسافت زيادي را طي کنيم تا بتوانيم مثال‌هايي از مصرف نادرست و بی‌رویۀ انرژي‌های تجدید ناپذیر، پل‌ها یا دیگر سازه‌های فرو ريخته يا آلودگي زمین، آب و هوا را ببينيم. رشد سريع جمعيت جهان، گرم شدن زمين و بحران هاي ناشی از تبادل سريع کالاها، اطلاعات و بيماري‌ها، مي‌تواند در طول عمر حرفه‌اي‌، بر ما تأثير بگذارد. اگر منصف باشیم، حداقل علت بخشی از این نابسامانی ها را باید در فعالیت های مهندسی نادرست بیابیم. هدف يک مهندس بايد استفادۀ بهينه و اخلاقي از منابع طبیعی، که اغلب تجدید ناپذیرند، باشد. خوشبختانه، جوامع امروزی به‌دنبال حل  اين مشکلات بوده و به‌تقریب در همۀ موارد مهندسان بخش غير‌قابل انکاری از راه‌حل‌هاي متصور، هستند.  

     توجه به‌توسعۀ پایدار از اوایل دهۀ هفتاد سده گذشته میلادی آغاز شد. توسعه پایدار، که در حقیقت راه حلی برای معمای توسعه در شرایط سال های پایانی سدۀ بیستم بود، امروزه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش های سدۀ جدید تبدیل شده است. در سال 1992 دستور کاری در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به‌تصویب رسید که بعد ها به «‌دستور کار 21» معروف شد. در این دستورکار، بر‌ مواردی چون تغییر الگوی مصرف، تامین نیازهای اساسی ملل فقیر، کاستن از مواد زائد، استفاده بهینه‌تر از مواد و لزوم حفاظت از محیط زیست کوه‌ها، دریاها و جنگل‌ها تاکید شده است.

     رهبران جهان در اجلاس هزاره ملل متحد در سپتامبر ٢٠٠٠ میلادی در مورد مجموعه‌ای از هدف‌های قابل دسترسی در زمانی محدود و مشخص، توافق کردند. این مصوبه، که  اهداف توسعه هزاره نام گرفت، در واقع هشت هدف مشترک است که قرار شد تا سال 2015 محقق شوند. پس از پایان این دوره، یعنی در سال 2015، اهداف توسعه پایدار 2030 جایگزین اهداف توسعۀ هزاره گردید. بر اساس  این مصوبه، که «دگرگون ساختن جهان ما: دستور کار 2030 برای توسعه پایدار» نام گرفت، قرار شد در فاصلۀ سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۳۰، کلیۀ کشورهای عضو سازمان ملل تلاش نمایند که به‌اهداف وشاخص‌های توسعۀ پایدار، با همکاری و تعامل یکديگر درسه سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی دست یابند. بر طبق این مصوبه، توسعۀ پایدار توسعه‌ای است که نیاز فعلی جوامع، را بدون خدشه وارد کردن به‌توانایی‌های نسل‌های آتی درتامین نیاز هایشان، تامین نموده و به‌فرصت‌هایی که برای روشن کردن دورۀ جدیدی از تحول در جهت تغییر اساسی جهانی دلالت داشته باشد، تاکید نماید. سازمان ملل متحد، برای رسیدن به اهداف توسعۀ پایدار، ۱۷ هدف کلان و 169 هدف ویژه را تعیین و تصویب نموده که کلیه سازمان‌های تخصصی بین‌المللی وابسته، همچون یونسکو موظف و متعهد می‌باشند که راهبرد میان مدت و  بلند مدت خود را بر اساس آنها تنظیم نمایند (پیوست). این اهداف عبارتند از:

۱- پایان دادن به فقر

۲- پایان دادن به کرسنگی

۳- زندگی سالم وارتقاء رفاه

۴- آموزش با کیفیت

۵- برابری جنسیتی

۶- دردسترس بودن آب سالم و فاضلاب

۷- دسترسی به انرژی پاک و مقرون به‌صرفه

۸- رشد اقتصادی پایدار و کار شایسته

۹- ارتقاء زیر ساخت‌های تاب آور وصنعتی فراگیر

۱۰- کاهش نابرابری

۱۱- شهرها وجوامع پایدار و تاب‌آور

۱۲- الگوی تولید و مصرف پایدار

۱۳- اقدامات جهت مبارزه با تغییرات اقلیم

۱۴- استفاده پایدار از اقیانوس و دریا ها

۱۵- ارتقای اکوسیستم و جلوگیری ازبین رفتن تنوع زیستی

۱۶- جامعۀ پایدار و صلح آمیز

۱۷- احیای مشارکت جهانی برای توسعه پایدار

     کشور ایران، به‌عنوان یکی از اعضای سازمان ملل متحد، از مصوبات این ارگان بین المللی پیروی می‌کند. در همین رابطه در سال 1372 اساسنامۀ «کمیتۀ ملی توسعۀ پایدار ایران» در شورای محیط‌زیست به‌تصویب رسید. در اساسنامۀ این کمیته آمده است که: «به‌منظور سیاست گذاری و هماهنگی برنامه‌های توسعۀ اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی و دستاوردهای اجلاس ریو در سال 1992؛  کمیته‌ای تحت عنوان توسعۀ پایدار با عضویت نمایندگان وزارتخانه های مسکن و شهرسازی، جهاد کشاورزی، نیرو، امور خارجه، فرهنگ و آموزش عالی، نفت، سازمان مدیریت و برنامه ریزی، سازمان حفاظت از محیط زیست و یک عضو دیگر، زیر نظر سازمان محیط زیست تشکیل و دبیرخانۀ آن در سازمان محیط زیست‌ مستقر شد».

     در عصری که توسعه پایدار به‌عنوان راهنمای عمل کشورهای مختلف انتخاب شده است، نقش برجستۀ آموزش مهندسی در این فرایند هرچه بیشتر مشخص می‌شود. مدیران، برنامه ریزان و مدرسان آموزش مهندسی باید با بازنگری برنامه‌های آموزشی، دانشجویان مهندسی را با مبانی توسعه پایدار، و نقش مثبت و منفی که مهندسان می‌توانند در این زمینه داشته باشند، آشنا نمایند.                                                                                                                                            

ح. م.، اسفند 1394

                                                                                                                      _______________________ 

1sustainable development