پیشنهاد آموزشی

آموزش اخلاق حرفه‌ای

هر چند مدت یکبار اخباری در مورد رفتار یا عملکرد نامناسب یا سوء استفادۀ شخصی در حرفه‌های پزشکی، حقوق و یا حرفه‌های دیگر،، منتشر می شود. گرچه چنین مواردی کمتر در مورد کارهای مهندسی منتشر می‌شود، ولی در مهندسی نیز رفتار غیرحرفه‌ای می‌تواند به‌همان گستردگی وجود داشته باشد. برای مثال، یک پیمانکار ممکن است به‌مهندس ناظر یک پروژۀ ساختمانی رشوه بدهد تا کاستی‌ها و مواد و مصالح غیراستاندارد به‌کار رفته را تایید کند. چون رشوه یک عمل غیرقانونی و غیر‌اخلاقی است قضاوت در مورد آن ساده است. اما در برخی موارد، مهندسان ممکن است برای انتخاب راه حل اخلاقی مناسب ، از میان چند گزینۀ محتمل، با مشکل روبه‌رو شوند.

     در آموزش مدرن، آگاهی از مسایل اخلاقی جزو توانایی‌های یک دانش‌آموخته مهندسی درنظر گرفته می‌شود. موسسۀ ارزشیابی مهندسی آمریکا (ابت) یکی از 11 توانایی مورد نیاز یک مهندس را «توانایی درک مسئولیت‌های حرفه‌ای و اخلاقی»، در نظر گرفته است. سازمان ارزشیابی آموزش مهندسی اروپا نیز «هشیاری در مورد تندرستی، ایمنی و مسایل و مسئولیتهای قانونی فعالیتهای مهندسی؛ تاثیر راه حل‌های مهندسی بر مسایل اجتماعی و زیست محیطی، ملتزم به اخلاق حرفه ای و مسئولیت‌ها و هنجارهای کار مهندسی» را یکی از توانایی‌های یک دانش‌آموخته مهندسی منظور کرده است. این وضیفۀ برنامه ریزان آموزشی و مدرسان مهندسی است که دانشجویان را برای رسیدن به این توانایی‌ها، آموزش دهند.

     تعاریف مختلفی ازاخلاق و اخلاق مهندسی، در دست است: اخلاق را تمایز بین بدی و خوبی، درست و نادرست و تبعیت از قوانین؛ و یا دستورالعمل ها یا راهنمایی هایی می‌دانند که توسط یک نظام ارزشی، مثل عقل، قانون، عرف و یا دین، تعیین شده است. اخلاق مهندسی را نیز می‌توان قواعد قراردادی حرفه‌ای دانست که بر طبق آن، کسی که از مزایای یک حرفه بهره مند می شود، باید از قواعد و دستورالعمل های آن نیز طبعیت کند. تعریف مناسب از اخلاق مهندسی عبارتست از: «اصول راهنما و حامی مهندس حرفه‌ای، که استفاده از آنها موجب ترقی و آسایش جامعه می‌شود».

     بسياري از تغييرات زیست محيطي، اقتصادي و اجتماعي دنیای کنونی بازتاب تحولات ايجاد شده در اثر فعالیت هاي مهندسي است. امروزه از مهندسان خواسته مي‌شود تا جنبه‌هاي بلند مدت اقدامات خود را، همانند جنبه‌هاي كوتاه مدت آن، در نظر داشته باشند. در دنیای جدید، مشكلات مهندسي به‌اندازه‌اي پيچيده شده است كه يك فرد به‌تنهايي قادر به‌حل آنها نيست و كارها بیشتر به‌صورت گروهي انجام می‌شود. اين تغييرات بزرگ در شرایط كار، مهندسان را با انواع جديدي از تنگناهاي حرفه‌ای و اخلاقي رو به رو كرده است. در چنین شرایطی تعریف کار اخلاقی در حرفۀ مهندسی به چالشی بزرگ تبدیل شده است.

    تا اواخر سده بيستم، مهندسان بیشتر درگير اموري بودند كه امروزه آنها را مسائل اخلاق خرد مي‌نامیم. امور خرد اخلاق مهندسي شامل مسائل مربوط به‌رفتارهاي شخصی و مسائل داخلی حرفۀ ‌مهندسي است. برطبق آن‌چه در قانون‌های اخلاق حرفه‌ای آمده است، مسئوليت اخلاقي مهندسان بیشتر بر روابط آن ها با مشتريان، كارفرمايان و همكاران، متمركز است. به‌این ترتیب، در دهه‌های اخیر، به‌تدریج دامنۀ اخلاق مهندسي تا امور كلان اخلاقي نیز گسترش يافته است. امور كلان شامل پرسش‌های بزرگ درباره فناوری و جامعه است. اين امور به‌طوركلي با مسئوليت‌هاي کلان حرفۀ مهندسي و اثرات اجتماعي و زیست محيطي فناوری و مسير آيندۀ آن، ارتباط دارد.

     مسائل اخلاقی خرد در طول كارهاي روزانۀ مهندسي اتفاق مي‌افتد. يك مهندس در حين انجام كارش ممكن است با شرایط خاص و گاه سختی رو‌به‌روشود كه نيازمند تصميم گیری اخلاقي باشد. صداقت، تضاد منافع و افشاگری نمونه‌های بارزی از مسائل اخلاق خرد هستند.

  • صداقت: صداقت یا درست کاری، که نزد همه و در جامعه نیز بسيار مورد توجه است، در مهندسي از اهمیت ويژه‌اي برخوردار است. تاحدی‌که اشاره به صداقت به‌تقریب در همۀ اصول اخلاق مهندسي ديده مي‌شود.  قانون‌های اخلاقی، مهندسان را مکلف به انتشار منصفانه و صحیح مسائل اجتماعی کرده و آنها را از انجام اظهارات عمومی فریب کارانه، منع می‌کند.
  • تضاد منافع: پذیرفتن یک هدیه منجر به‌ایجاد تضاد منافع می‌شود. تضاد منافع وضعیتی است که با تاثیر بر کار و تصمیم مهندس، مانع از بر آورده شدن نیازهای مشتری و کارفرما می‌شود. آگاهي از اطلاعات داخلي يك شركت و داشتن منافع در يك شركت رقيب، نمونۀ ديگري از تضاد منافع مي‌باشند. قانون‌های اخلاقی، مهندسان را ترغیب به‌خودداري از قرارگيري در وضعيت‌هايي می‌کند كه قضاوت حرفه اي مهندسي را به‌مخاطره مي‌اندازد.
  • افشاگري: گرچه مهندسان وظيفه دارند نسبت به كارفرمايان خود صادق و وفادار باشند، ولی در کنار آن موظفند تا رفاه، سلامتي و امنيت جامعه را نیز به بهترين شكل در نظر بگیرند. در مواردی، داشتن دو مسئوليت همزمان، نسبت به مافوق و جامعه ممكن است، در تضاد با یکدیگر باشند. هنگامي كه با اين‌گونه مسائل اخلاقي روبه‌رو مي‌شويم، يك گزینۀ پیشنهادی، افشاگری در مورد کار خطاست.

     مسائل اخلاقی كلان مربوط به‌مسئوليت‌هاي حرفۀ مهندسي و سياست هاي اجتماعي است كه با فناوری رابطۀ تنگاتنگ دارند. مسائلي كه توجه اجتماعي و حرفه اي را به‌خود جلب كرده است شامل توسعۀ پايدار، فناوری‌های جديد و عواقب و پيامدهاي آن است.

  • توسعه پایدار: توسعه پايدار بر دستیابی به اهداف كنوني، بدون سلب توانايي نسل های آينده براي تحقق نيازهايشان، تاكيد دارد. توجه به توسعۀ پايدار در اصول اخلاقي جوامع مهندسي نیز گنجانده شده است. در همین رابطه، پرسش‌هایی دربارۀ ماهيت دقيق مسئوليت مهندسي، مطرح شده است. با توجه به توسعۀ پايدار، وظايف اخلاقي مهندسان چيست؟ تا چه اندازه اين وظايف بايد در قانون‌های اخلاق مهندسي گنجانده شود؟ توسعه پايدار دارای سه بعد اقتصادي، اجتماعي و زیست محيطي است. امروزه بيشتر تمركز حرفۀ مهندسي بر ضرورت هماهنگي بين اقتصاد و محيط زیست است. چه نوع راه‌حل‌هاي مهندسي مي توان پيشنهاد کرد كه هم از نظر اقتصادي عملي و هم از نظر زیست محيطي، مناسب باشد؟
  • فناوری‌های جدید: در کنار پيشرفت‌هايي که در زمينه‌هاي فناوری نوین اتفاق مي‌افتد، پرسش‌های جديدي نیز مطرح می شود: در حال خلق چه آينده‌اي هستیم؟ این فناوری هاي نوين چه تاثیری بر فرهنگ، محيط زيست و به‌طور كلي بر جامعه دارد؟ چه ريسك‌هايي را به‌وجود مي آورند و مدعی چه فوايدي هستند؟ دولت ها چه اقداماتی بايد انجام دهند و اهميت اين كه شهروندان اين مسائل را درك و در مورد آنها اظهارنظر كنند، چقدر است؟ نقش متخصصان علم و فناوری چيست؟ پرسش‌های فوق، همان اندازه که به فناوری ارتباط دارند، به اخلاق نیز وابسته اند.

     برای رفع تنگناهای اخلاقی، که مهندسان با آن روبه‌رو می شوند، در اغلب کشورها قوانین و دستورالعمل هایی تدوین شده و دولت ها و انجمن های حرفه ای مهندسان را ملزم به‌تبعیت از آنها می‌کنند. مسائل اخلاقی بسیار متنوع اند، تا حدی که یک مهندس در طول کار حرفه‌ای خود ممکن است حتی دو بار با یک مسئلۀ مشابه برخورد نکند. در نتیجه، پاسخ تمام مسائل اخلاقی، در دستورالعمل های مصوب نیست. دستورالعمل های اخلاقی ارائه شده توسط نظام  مهندسی و یا انجمن های حرفه‌ای کشورهای مختلف، از ساختار کم و بیش مشابهی، متشکل از سه زمینۀ زیر، برخوردارند:

  • اصول پایه، که آرمان های اخلاقی را بیان می‌کند؛
  • قواعد اساسی، یا شرح وظایفی که رعایت آنها منجر به دستیابی به آرمان های بالا می‌شود؛
  • راهکارها، که برای برخی شرایط، که بیشتر رخ می دهند، پاسخ هایی عرضه می‌کند.

     در کشور ما، قانون‌ مصوب جامعی در مورد اخلاق مهندسی وجود ندارد و مهندسان و شرکت های مهندسی اصول اخلاقی را اغلب به‌صورت عرفی رعایت می‌کنند. البته، نظام مهندسی ساختمان و نظام مهندسی معدن قدم‌هایی در این زمینه برداشته‌اند. به‌نظر می‌رسد که زمان آن فرا رسیده که قواعد یکنواختی برای رعایت اصول اخلاقی و برخورد با عملکردهای نامناسب، در شاخه‌های مختلف مهندسی کشور، تهیه و آئین‌نامه‌هایی برای پیگیری و اجرای صحیح آنها، تدوین شود. در آزمون عملی متقاضیان مجوز حرفه‌ای مهندسی نیز باید ضوابط اخلاقی، برای موارد فرضی از فعالیت های مهندسی، درنظر گرفته شود.

     رعایت اصول اخلاقی محدود به دانش‌آموختگان نبوده و دانشجویان مهندسی نیز باید از آنها آگاهی داشته باشند. هر چند دانشجویان مهندسی از نظر قانونی موظف به اجرای قانون‌های اخلاقی، که برای کار حرفه ای تدوین شده، نیستند؛ ولی در مقابل باید از ضوابط اخلاقی محیط های دانشگاهی تبعیت کنند. محیط‌کاری دانشجوی مهندسی، یعنی کلاس‌درس، کتابخانه، رستوران و خوابگاه دانشگاه و محل های کارآموزی تابستانی، نقاطی‌اند که با رفتار غیرآکادمیک در آنها، براساس قانون‌های انضباطی دانشگاه برخورد می‌شود. از جمله خلاف ها و ناراستی‌های آکادمیک دانشجویان می‌توان به‌سرقت ایده‌ها و تالیفات، تقلب در امتحانات، رفتار تهدید آمیز یا خشن با دانشجویان یا کارکنان، اشاره کرد.

     اهمیت توجه به‌این مسایل اخلاقی تا آنجاست که در بسیاری از کشورها، آموزش اخلاق مهندسی به‌صورت یک درس دانشگاهی، عرضه می شود. بدیهی است که تنها با یک درس نمی‌توان نگرش دانشجویان به مسائل اخلاقی را تغییر داد یا مهارت‌های لازم برای تصمیم گیری در زمان برخورد با چالش‌های اخلاقی را در آنها به وجود آورد. این وظیفه آموزشگران است که با طرح و گوشزد مسایل اخلاقی در درس های مختلف برنامۀ آموزشی، به‌تدریج این مهارت را در دانشجویان توسعه دهند. باید این نکتۀ کلیدی را نیز در نظر داشت که رفتار اخلاقی استادان، و دیگر دست‌اندکاران در امر آموزش، کمک بسیاری به نهادینه شدن اخلاق حرفه‌ای در دانشجویان می‌نماید.

ح. م. تیر 1395