پیشنهاد آموزشی

آموزش نشر یافته‌های پژوهش

با رشد روزافزون تحقيقات در زمينه‌هاي گوناگون دانش بشري، بر اهميت روش‌هاي ثبت نتايج و ارائۀ دستاوردهاي تحقيقات نيز افزوده شده است. ديرپاترين روش ثبت نتايج پژوهش‌ها، كه هنوز هم متداول‌ترين روش به‌شمار مي‌آيد، انتشار مقالات در نشریات، و یا به زبانی ژورنال‌هاي معتبر است. آموزش روش پژوهش، و سازوکار نشر نتایج آن، در برنامه‌های آموزش کارشناسی کشور مغفول مانده است. در برنامه‌های آموزش عالی ایران به‌طور معمول درسی به‌نام روش تحقیق در دوره کارشناسی ارشد ارایه می‌شود. این در حالی است که دانشجویان باید از ابتدای تحصیل در دانشگاه، و حتی پیشتر از آن، با الفبای پژوهش و روش درست گزارش نتایج آن، چه به‌صورت پایان‌نامه‌های دانشجویی، و یا مقالات پژوهشی، آشنا شوند. برنامه‌های آموزشی باید به‌گونه‌‌ای اصلاح شوند که اینگونه مطالب در یکی از دروس سال اول دورۀ کارشناسی آموزش داده شوند. عدم آگاهی از روش صحیح تدوین مقالات پژوهشی و سازوکار داوری آن در نشریات پژوهشی، باعث سرخوردگی محققان جوان، پس از دریافت پاسخ منفی از یک نشریه می شود.

     نوشته‌هايي كه بانام كلي مقالۀ پژوهشی تهیه مي‌شوند، انواع مختلفي دارند؛ براي دستيابي به‌مقاصد متفاوتي به‌رشتۀ تحرير در می‌آيند؛ و توسط رسانه‌های گوناگونی، عرضه مي‌شوند. مقاله‌هاي پژوهشی ممكن است دستاورد مستقيم يك تحقيق عملي در حوزه ویژه‌ای از دانش، در‌برگيرندۀ نتايج يك كندوكاو آماری و يا مرور و جمع‌بندي فعاليت‌هاي انجام شده دربارۀ موضوعي خاص، تا زمان نگارش مقاله باشند.

     چاپ مقاله در نشریۀ علمي يكي از مهم ترين هدف‌های پژوهشگران به‌شمار مي آيد. فارغ از اينكه نتايج يك تحقيق چه  اندازه مهم يا جديد باشد، آن تحقيق تا زماني كه به‌رشتۀ تحرير در نيايد و منتشر نشود، كامل نخواهدشد. حاصل پژوهش را به‌طور معمول در مقاله‌ای با ساختار استاندارد سامان می‌دهیم. این چارچوب متشکل از چکیده، مقدمه، بدنۀ اصلی، بحث و نتیجه‌گیری است. چارچوب یادشده از آن نظر استاندارد است که ضمن آنکه اساس منطقی داشته و کاربردن آن آسان است، از روش علمی، یعنی تعریف مسئله، آفرینش فرضیه، ابداع آزمایش برای آزمودن فرضیه، اجرای آزمایش و گرفتن نتیجه، پیروی می‌کند. این چارچوب توانایی درک سریع آنچه ارائه شده و دریافت اطلاعاتی معین را برای خواننده، امکان‌پذیر می‌کند. این وضیفۀ برنامۀ آموزشی و آموزشگران است که دانشجویان را با ساختار یک مقاله پژوهشی و الفبای تدوین آن، آشنا سازند.

     در مقابل تعداد زياد نوشته‌هايي كه به قصد منتشر شدن در يك نشربه علمي نوشته مي‌شوند، در هر نشريه تنها برای تعداد محدودي مقاله جاي خالي وجود دارد. به‌اين دلیل است كه سردبيران نشریه ‌ها مسئوليت قضاوت و انتخاب بهترين و مرتبط‌ترين مقالات را، از ميان انبوه مقالات دریافتی، به‌داوران مورد اعتماد خود واگذار مي‌كنند. رأي هر داور ممكن است به یکی از سه صورت: پذيرفتن مقاله، مردود اعلام كردن آن و يا نياز مقاله به بازنگري و تغيير، باشد. اغلب مورد سوم، يعني نياز مقاله به تغيير و بازنويسي، بیشتر اتفاق مي‌افتد.

     مرور منابع متعددی که در مورد نحوۀ نگارش مقالات علمی به‌تحریر درآمده، نشان می‌دهد كه داوران بيش از هر چيز به‌دنبال تحقيقات جالب، موجز، اصيل و كاربردي و دارای يك نظریه مستدل هستند. دو ويژگي تکرار پذیر‌بودن تحقیق و هدفمند بودن آن، از وجوه بارز پژوهش‌های فنی و مهندسی است. این موارد بايد هنگام نوشتن مقاله‌های علمي- پژوهشی از سوي نويسندگان، مورد توجه خاص قرارگيرند. نويسندگان همچنين بايد ارتباط و پيوستگي مقاله‌شان را با دانش روز نشان دهند، معلوماتي را كه مقاله قصد ارائه آنها را دارد، مشخص کرده، و راه‌هاي جديدي را برای تحقیقات ديگر پژوهش‌گران، معرفي کند.

     باید به دانشجویان گوشزد کرد که یک مقالۀ پژوهشی، با یک گزارش یا مقالۀ دانشجویی یا یک گزارش فنی، تفاوت دارد. مهم‌ترین هدف یک تحقیق دانشجویی، دست‌کم از دیدگاه دانشجویان، کسب نمره، پاسخ دادن به یک پرسش مطرح شده از جانب مدرس و نوعی انجام وظیفه است. بنابراین، مهم‌ترین معیار ارزیابی یک گزارش تحقیق دانشجویی، میزان تعهد و پیگیری دانشجوست، که شامل وقت و تلاشی می‌شود که او صرف کرده است.  این مسئله، در مورد مقالۀ نشريه هاي پژوهشي صادق نیست. نوشتن مقالۀ پژوهشی انجام وظیفه، یا دست کم فقط انجام وظیفه، نیست و باید عناصری مانند اصالت، ابتکار و کاربردی بودن، در آن رعایت شوند.

     ويژگي‌های بارزی كه احتمال چاپ شدن مقاله را بالا مي‌برند، عبارتند از: شهرت و سوابق پژوهشی و انتشارات نويسنده؛ کیفیت مقاله‌، كه در برگيرندة نتايج تحقيق موفقيت‌آميز نويسنده و مؤيد مطابقت اين نتايج با نظريه‌هاي وی است؛ و غیر تکراری بودن مضمون نوشته، نسبت به مقالات منتشر شده در آن نشريه است. از سوی دیگر، نكاتي كه شانس مقاله را براي منتشر شدن در نشريۀ علمی كاهش مي‌دهند عبارتند از: ساختار نامناسب و غیر استاندارد مقاله؛ ارائه نتايج آماري بي‌اساس و نادرست؛ تکرار صرف بخشی از مطالعات محققان پيشين؛ ارائه داده‌های تکراری و ناکافی؛ پرداختن به‌مطالبي كه در شماره‌هاي اخير نشريه به‌دفعات به‌آنها پرداخته شده است؛ ارائه موضوعاتي كه خارج از دامنه کار و هدف نشريه است؛ تكرار مطالبي كه پيش از اين، توسط نويسندۀ مقاله يا ديگران، در انجمن‌هاي علمي ـ تخصصي، يا مجموعة مقالات كنفرانس‌ها، ارائه شده‌اند. از ديگر نكات ظريفي كه رعايت نشدن آنها مردود شدن مقالة علمي را به‌دنبال دارد آن است كه نوشته، چه در زمینه روش تحقيق و چه در سطح نظريه، نباید غلط داشته باشد. لحن نوشتاري مقاله بايد  عاری از هر گونه لغزش املایی و نقطه گذاری بوده و از هر نظر همگون و يك دست باشد. محقق، در هنگام نگارش یک مقاله پژوهشی، باید همواره به‌یاد‌داشته باشد که یکی از اصلی‌ترین اهداف مقاله، برقراری ارتباط با مخاطبین است. بنابراین، با رعایت اصل شیوا و خلاصه نویسی، باید این ارتباط را به نحوی مناسب برقرارکند. شاید بتوان معیارهای ارزیابی مقالات پژوهشی توسط داوران را به‌نحو زیر خلاصه کرد:

  • ابتکار و اصالت: تازه و بدیع بودن تحقیق، بیانگر ایده ها و نگرش های نو، منحصر به‌فرد بودن؛
  • وضوح نوشتار: ادعا و استدلال منطقی، داشتن ساختار منطقی، عاری از مغلق نویسی، پرهیز از عبارات عامیانه؛
  • کیفیت استدلال‌ها: برخورداری از منطق قوی، باور‌پذیر و متقاعد کننده بودن، به‌کارگیری شواهد و مدارک مستدل؛
  • اثرات پژوهشی: داشتن کاربردهای عملی، داشتن نتایج مستدل، مطابقت نتایج با یافته‌های تحقیق؛
  • خدمت به دانش بشری: افزودن به دانش روز، مشوق تحقیقات بیشتر، ارائه چشم اندازهای جدید؛
  • تطابق با اهداف نشریه: رعایت معیارهای خاص هر نشریه، مرتبط بودن با سطح خوانندگان نشریه؛
  • مرور ادبیات: مناسب بودن بخش مرور ادبیات، بارز بودن درک کامل نویسنده از موضوع؛
  • روش تحقیق و تحلیل داده‌ها: ذکر روشن هدف ها، تفسیر دقیق یافته های آماری، مناسب بودن تحلیل داده‌ها.

خلاصه اینکه،باید به‌دانشجویان آموزش داده شود که با درک درست مطالب علمی در زمینه‌ای خاص، به‌کارگیری داده‌های معتبر و سازماندهی آنها در ساختاری استاندارد، استفاده از روش‌های ساده نویسی و کاربرد درست شیوۀ خط و نقطه گذاری فارسی، می‌توان مقاله‌ای خواندنی ارائه داد. به‌این منظور باید منابع مناسبی را که برای آموزش روش نگارش مقالات پژوهشی و انتشار آنها تهیه شده است، در اختیار دانشجویان قرار داد. از آن جمله است مقالۀ «نگارش مقاله‌های پژوهشی مهندسی» (پیوست)، و مقالۀ «ارزیابی مقاله‌های پژوهشی مهندسی» (پیوست). نکته دیگری که باید به دانشجویان آموزش داده شود، نحوۀ حفاظت از یافته‌های پژوهشی و مالکیت فکری دستاوردهای آنهاست. فصل چهارده کتاب حرفۀ مهندسی، انتشارات دانشگاه تهران، مفهوم مالکیت فکری و سازوکار ثبت نوآوری‌های پژوهشی و اختراعات را در اختیار دانشجویان قرار می‌دهد.

ح. م. شهریور 1395