پیشنهاد آموزشی

سنجش میزان یادگیری دانشجویان

اساتید مهندسی سال‌های زیادی را صرف فراگیری دانش و مهارت، در زمینۀ تخصصی و کار حرفه‌ای خود می‌کنند؛ ولی اغلب آموزش مناسبی را در مورد نحوۀ انتقال مفاهیم به‌دانشجویان و ارزیابی میزان یادگیری آنها نداشته‌اند. از اینروست که بسیاری از آموزشگران، قضاوت در بارۀ میزان یادگیری دانشجویان و نمره‌دادن به‌عملکرد ایشان را از پیچیده‌ترین بخش‌های فعالیت‌های آموزشی خود می‌دانند، و همواره با پرسش‌های متعددی در این زمینه روبرو هستند. چه سوالاتی تهیه کنیم که بتواند به‌نحو بهتری یادگیری دانشجویان را بسنجیم؟ آیا فرایند وقت‌گیر و خسته کننده تصحیح اوراق امتحانی به‌درستی طی شده است؟ آیا دانشجویان مستحق نمره‌ای که دریافت کرده‌اند، بوده‌اند؟ در یکی دو دهۀ گذشته آموزشگران مهندسی، با بهره‌گیری از یافته‌های نوین در زمینۀ آموزش و ارزیابی عملکرد دانشجویان، قدم‌های موثری را در این زمینه‌ها، برداشته‌اند. در نگاه تازه به‌سنجش عملکرد، نقش امتحان علاوه بر ارزیابی دستاوردهای دانشجویان، عاملی برای یادگیری بیشتر نیز می‌باشد.

     هدف از آموزش هر درس انتقال مجموعه‌ای از دانش، مهارت و نگرش است که به‌طور معمول در هدف‌های درس منظور می‌شود. میزان موفقیت دانشجویان را به‌بهترین وجه می‌توان توسط سنجش دستاوردهایی که از درس داشته اند، تعیین کرد. روش رایج برای تعیین دستاوردهای دانشجویان برگزاری امتحان است. امتحانات انواع مختلف داشته و به‌صورت‌های گوناگونی برگزار می‌شوند. امتحان زمانی موفق است که بتواند میزان یادگیری دانشجویان را بسنجد. و این امر زمانی محقق خواهد شد که:

  • سوالات آزمون بر مبنای مطالب تدریس شده و هدف درس تهیه شده باشد.
  • محیطی عاری از اضطراب، در قبل و در جلسۀ امتحان، برای دانشجویان ایجاد شود.
  • دانشجویان، بدون استفاده از منابع غیر مجاز، به‌سوالات پاسخ دهند.
  • روشی مناسب و بی‌نظر برای نمره دادن به‌آزمون در نظر گرفته شود.

     انواع مختلفی از آزمون‌ها را می‌توان برای سنجش میزان فراگیری دانشجویان به‌کارگرفت. ارزیابی دانشجویان اغلب به‌توسط آزمون‌های کتبی، شفاهی، تکالیف کلاسی (مسایل و تمرینات) و تکالیف منزل، صورت می‌گیرد. آزمون‌های کتبی رایج‌ترین روش سنجش یادگیری دانشجویان بوده و می‌تواند به‌‌صورت گزینشی (چند گزینه‌ای، صحیح-غلط، تطبیقی)، تشریحی (پاسخ‌های کوتاه و مقاله‌ای)، و مانند آن باشند. هر یک از این روش‌ها دارای مزایا و معایب خاص خود بوده و در شرایطی خاص موثرترین کاربرد را از خود نشان می دهند.

     امتحانات عواملی تشویش برانگیز و اضطراب‌زا هستند. پیشنهاداتی که در ادامه می‌آید می‌تواند به‌طراحی امتحانی موثر منجر شود، که توانایی‌های دانشجویان را بسنجد، و تقویت کننده یادگیری آنها، باشد:

  • در تهیه سوالات بر دستاوردهای یادگیری تاکید کنید. همواره در نظر داشته باشید که چه نوع یادگیری را می‌خواهید ارزیابی کنید؟ وکدام یک از شش سطح یادگیری (آگاهی، درک، کاربرد، تحلیل، قضاوت، نوآوری) را می‌خواهید بسنجید؟ سطح یادگیری بر تعداد، سختی و نوع سوالات و زمان پاسخگویی و نحوۀ نمره دادن، تاثیر می‌گذارد.
  • امتحان را متناسب با مطالب تدریس شده تهیه کنید. امتحان قرار است هدف‌های یادگیری در نظر گرفته شده برای درس را بسنجد. از اینرو، سوال‌های امتحان باید متکی بر محتوی درس و مهم‌ترین مهارت‌هایی باشد که دانشجویان باید یاد بگیرند.
  • آزمون معتبر و قابل اعتماد طراحی کنید. آزمون، زمانی معتبر است که نتایج آن برای تصمیم‌گیری در مورد دستاوردهای کسب شده توسط دانشجو مناسب و مفید باشد. از سویی یک آزمون زمانی قابل اعتماد است که بتواند به‌درستی و همواره، عملکرد دانشجو را ارزیابی کند.
  • از انواع متفاوت آزمون استفاده کنید. بررسی‌ها نشان داده است که عملکرد دانشجویان در انواع مختلف سوال‌های امتحان متفاوت است. از اینرو، به‌کارگیری تنوعی از روش‌ها به‌دانشجویان کمک می‌کند که بهترین عملکرد را نشان دهند.
  • سوال‌هایی را طرح کنید که مهارتی را بسنجد. بررسی ها نشان داده است که بسیاری از آزمون‌هایی که در دانشگاه‌ها برگزار می‌شود بر یادآوری محفوظات تکیه دارند. امتحانات باید سطوح بالاتر یادگیری را نیز بسنجند.

     انواع مختلفی از آزمون‌ها را می‌توان برای سنجش میزان یادگیری دانشجویان به‌کارگرفت. هر یک از این روش ها دارای مزایا و معایب خاص خود می‌باشند. ارزیابی دانشجویان اغلب به‌توسط آزمون‌های کتبی، شفاهی، تکالیف کلاسی (مسایل و تمرینات) و تکالیف منزل، صورت می‌گیرد. آزمون‌های کتبی رایج‌ترین روش سنجش یادگیری دانشجویان بوده و می‌تواند به‌‌صورت گزینشی (چندگزینه‌ای، صحیح-غلط، تطبیقی)، تشریحی (پاسخ‌های کوتاه و مقاله‌ای)، و مانند آن باشد.

  • آزمون چهارجوابی: از سوالات چهارجوابی می‌توان هم برای سنجش سطوح پایین یادگیری و هم سطوح بالاتر مفاهیم پیچیده، استفاده کرد. این نوع سوالات را با سرعت بیشتری می‌توان پاسخ داد؛ لذا به‌توسط آن می‌توان، در یک زمان محدود، وجوه مختلفی از شایستگی‌های دانشجویان را سنجید.
  • آزمون صحیح-غلط: چون در انتخاب بین دو گزینه، حدس تصادفی هم در 50% موارد صحیح می‌باشد، از اینرو سوالات صحیح-غلط از اعتبار کمتری، در مقایسه با دیگر انواع سوال، برخوردارند.
  • آزمون تطبیقی: در این نوع سوال چند گزاره و چند گزینه همراه هم، ارایه می‌شوند و فراگیر باید گزینه مناسب را به‌هر گزاره منسوب کند.
  • آزمون با پاسخ کوتاه: پاسخ به‌این نوع سوال می‌تواند یکی دو جمله تا حداکثر 50 کلمه باشد. تهیه سوال‌های تشریحی ساده‌تر است ولی نمره دادن به‌آنها وقت‌گیرتر و سخت‌تر از انواع سوالات گزینشی، مثل سوال‌های چهار جوابی، است.
  • آزمون‌ تشریحی (مقاله‌ای): این نوع آزمون این امکان را به‌دانشجو می‌دهد که درک مطلب، تفکر انتقادی، توانایی ساماندهی، ترکیب، تفسیر مطالب و ارایه نظرات خود را نشان دهد.
  • مجموعۀ مسایل: امتحانات درس‌های علوم، ریاضی و مهندسی اغلب شامل یک یا تعدادی مسئله است. برطبق یک قاعدۀ کلی، برای حل یک مسئله که آموزشگر آنرا در 2 دقیقه حل می‌کند، باید حدود 10 دقیقه فرصت به‌دانشجویان بدهد.
  • آزمون شفاهی: آزمون شفاهی می‌تواند به‌صورت فردی و یا در گروه‌های دو یا چند نفره، برگزار شود. این نوع امتحان روشی وقت‌گیر برای استاد و اضطراب آور برای دانشجو و مشکل برای ارزیابی و نمره دادن است.
  • آزمون عملکرد: این نوع امتحان از دانشجویان می‌خواهد که شایستگی خود را در انجام یک آزمایش، پیگیری مراحل یک کار در زمان مقرر، دنبال کردن یک دستورالعمل، کار با وسایل و تجهیزات، واکنش در یک شرایط واقعی یا شبیه سازی شده، نشان دهد.
  • آزمون در منزل: این نوع آزمون به‌دانشجویان اجازه می‌دهد که با سرعت دلخواه، و با دسترسی به‌کتاب و منابع دیگر، به‌سوالات پاسخ دهند. این نوع آزمون همچنین امکان طرح سوالات طولانی‌تر و درگیرانه‌تر را می‌دهد.
  • آزمون کتاب باز: این نوع امتحان شرایطی را که معمولا افراد حرفه‌ای برای نوشتن گزارش‌ها و حل مسایل کاری با آن روبرو هستند، شبیه سازی می‌کند.
  • آزمون گروهی: گزارش‌ها در مورد اجرای آزمون‌های گروهی، در کلاس یا در منزل، نشان می‌دهد که در بسیاری از آنها دانشجویان عملکرد بهتری، در مقایسه با امتحانات فردی، نشان داده‌اند.
  • آزمون زوجی: نوعی آزمون است که در آن دو دانشجو به‌روی یک مقاله واحد کار کرده و به‌طور مشترک نتیجه را عرضه می‌کنند.
  • پرونده‌: یک پرونده (یا کارپوشه تحصیل)، یک امتحان مشخص نیست، بلکه مجموعه‌ای از کارهای یک دانشجوست. در این روش دانشجو مواردی را که می‌توانند فعالیت‌ها و پیشرفت‌های وی را نشان دهند، در پرونده‌ای فراهم می‌آورد.
  • آزمون برخط: در سال‌های اخیر به‌تدریج استفاده از آزمون‌ها برخط  (آنلاین) افزایش یافته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که از بسیاری جهت‌ها نتایج آزمون‌های برخط، مشابه نتایج آزمون‌های کتبی است.

علاقمندان به‌آگاهی دقیق‌تر از کارایی انواع آزمون‌ها، نحوۀ تهیه هر یک و روش صحیح نمره دادن به آنها می‌توانند به فصل 7 کتاب نوآوری در آموزش مهندسی، انتشارات دانشگاه تهران، مراجعه نمایند. کرسی یونسکو در آموزش مهندسی کارگاهی با عنوان «ارزیابی یادگیری» طراحی نموده و برای علاقمندان مراکز آموزش مهندسی، ارایه می‌دهد.

ح. م. آذر 1395