پیشنهاد آموزشی

بازنگری پروژه‌ کارشناسی مهندسی 

 آموزش عالی در کشور ما در چند دهۀ گذشته تغییرات ساختاری و محتوایی زیادی داشته است.  بررسی برنامه‌های مصوب آموزش کارشناسی مهندسی کشور نشان می‌دهد که در همۀ آنها درسی تحت نام پروژۀ کارشناسی، با ویژگی‌های زیر، منظور شده است.

  • پروژه کارشناسی به‌‌طور یکنواخت در همه مراکز آموزش مهندسی 3 واحد است، که اغلب در یک نیمسال و گاه در دو نیمسال از سال چهارم، عرضه می‌گردد.
  • تعداد ساعات در نظر گرفته شده برای فعالیت‌های درس متفاوت و از 48 تا 162 ساعت متغیر است.
  • بسیاری از برنامه‌های مصوب، فاقد سرفصل‌ مدون برای درس پروژه کارشناسی است
  • درس‌های پروژه کارشناسی مصوب فاقد هدف بوده و در مواردی که دارای هدف است؛ سمت‌گیری مشخصی بین هدف‌های این درس در رشته‌های مختلف مشاهده نمی‌شود.
  • در بیشتر موارد تاکید چندانی به رکن مهم آموزش این درس، یعنی طراحی، صورت نگرفته و تاکید پروژه‌ها در بهترین حالت بر انجام پژوهش است نه طراحی.
  • در اغلب موارد سازوکار و نحوۀ اجرای درس مشخص نشده، و در مواردی که ذکر شده ناقص است.
  • تاکید درس بر اجرای پروژه بوده و در اغلب موارد هیچ گونه تدریس کلاسی برای آن در نظر گرفته نشده است.
  • در بیشتر موارد اجرای پروژه به صورت فردی بوده و کار گروهی کمتر مورد توجه بوده است.
  • در بیشتر موارد روشی مشخص برای ارزیابی درس و پروژه آن عرضه نشده است.

     مقایسه پروژه کارشناسی برنامه‌های آموزش مهندسی کشور با نمونه‌های مشابه در کشورهای پیشرفته، تفاوت‌های معنی‌داری را آشکار می‌سازد. به‌عنوان مثال، درس پروژه کارشناسی مهندسی در آمریکای شمالی اغلب تحت عنوان درس طراحی پایانی عرضه می‌شود. عنوان انگلیسی (capstone)، که اغلب برای این درس به‌کار گرفته می‌شود، معرف اهمیت زیاد آن است و به‌معنی آخرین قطعه ایست که در ساخت یک طاق ضربی به کار می رود؛ تا بنا را مستحکم کند و از فروریختن محفوظ دارد. این درس اوج فعالیت‌های آموزشی دوره کارشناسی بوده و دانشجویان را با مسایل دنیای واقعی مهندسی آشنا می‌نماید. در آمریکای شمالی پروژه کارشناسی معمولا بر طراحی یک محصول (کالا، فرایند، سیستم یا برنامه)، توسط گروهی از دانشجویان، متمرکز است. گرچه ساختار این درس در مراکز آموزشی مختلف تا حد زیادی با هم تفاوت دارد، ولی هدف اصلی همۀ آنها فراهم آوردن یک تجربه واقعی طراحی مهندسی برای دانشجویان است. از هدف‌های دیگر این درس می‌توان توسعه مهارت‌های ارتباطی و کار تیمی، بالا بردن اعتماد به‌نفس دانشجویان و بهبود ارتباط دانشگاه با صنعت را نام برد. اجرای بایسته این درس، توسط مراکز آموزشی پیشرو و موسسات ارزشیابی بین المللی، مورد تاکید قرار گرفته است.

     بررسی وضعیت آموزش پروژه پایانی دوره کارشناسی در دیگر کشورها کاستی‌های نحوۀ اجرای فعلی آن در کشور را نشان می‌دهد. برای رفع این مشکل پیشنهاد می‌شود که درس پروژه کارشناسی به "پروژه طراحی" تغییر نام یافته و محتوا و نحوۀ اجرای آن با توجه به‌الگوهای رایج در جهان، تغییر نماید. ساختار و مشخصات درس پیشنهادی در جدول پیوست آمده است.  همانگونه که دیده می‌شود، تاکید اصلی درس پروژه طراحی بر توسعه توانایی‌های زیر در دانشجویان است:

  • طراحی‌مهندسی: توانایی شناسایی راه حل‌ برای مسایل مهندسی پیچیده و دارای پایان باز و هم چنین طراحی وسایل، فرایندها، سیستم‌ها و برنامه‌ها؛ برای برطرف کردن نیازی خاص، با توجه مناسب به‌محدودیت‌های ایمنی و تندرستی، اقتصادی، زیست محیطی، فرهنگی، اجتماعی و با توجه به استاندارد‌ها.
  • مهارت‌های ارتباطی: توانایی تبادل مفاهیم پیچیده مهندسی با اعضای حرفه و همچنین افراد جامعه. این توانایی‌ها عبارتند از مهارت در خواندن، نوشتن، صحبت کردن، گوش دادن و توانایی درک و نگارش گزارش‌های موثر و مستندات طراحی و ارایه پاسخ مناسب به‌پرسش ها.
  • تاثیر مهندسی بر جامعه و محیط زیست: توانایی تحلیل وجوه اجتمایی و زیست محیطی فعالیت‌های مهندسی. این توانایی‌ها شامل اندرکنش بین مهندسی با وجوه اجتماعی، سلامت، ایمنی، قانونی، و فرهنگی جامعه؛ عدم قطعیت در پیش بینی این اندرکنش‌ها؛ و طراحی پایدار با‌توجه به مسایل زیست محیطی است.

     با انجام تغییرات فوق، ضمن بالارفتن توانایی‌های فنی و حرفه ای دانش‌آموختکان، یکی از موانع مهم ارزشیابی موفقیت آمیز برنامه‌های آموزش مهندسی کشور، در سطح ملی و بین المللی، برطرف خواهد شد. علاقمندان به کسب اطلاع بیشتر در مورد تغییر ساختار و نحوۀ اجرای پروژه کارشناسی می‌توانند به‌مقاله «بازنگری در پروژه های کارشناسی مهندسی ایران» (پیوست)، یا فصل 14 کتاب طراحی مهندسی، انتشارات دانشگاه تهران، مراجعه نمایند.

ح. م.  تیر 1393