پیشنهاد آموزشی

پیمان‌های جهانی هم ارزی آموزش مهندسی

در یکی دو دهۀ گذشته اقدامات متعددی جهت امضای موافقت‌نامه‌های دو یا چند جانبه و ایجاد پیمان‌های بی‌المللی در زمینۀ ارزشیابی آموزش مهندسی، صورت گرفته است. تا این تاریخ تعداد 6 موافقت‌نامه بین‌المللی همکاری‌های متقابل در مورد کیفیت آموزش‌ و شایستگی‌های حرفه‌ای مهندسی منعقد شده است، که نیمی از آنها در مورد کیفیت آموزش دانشگاهی و نیمی دیگر در مورد کیفیت فعالیت‌های حرفه ای است .

موافقت نامههای ارزشیابی: پیمان‌های واشنگتن، سیدنی و دوبلین سه توافق‌نامۀ چند جانبه‌ای است که بین سازمان‌های مسئول ارزشیابی کیفیت آموزش دانشگاهی مهندسی، منعقد شده است. امضا کنندگان این توافق‌نامه‌ها موافقت کرده‌اند که در جهت افزایش تحرک و جابه‌جایی سه گروه از شاغلین در حرفۀ مهندسی (مهندسان حرفه‌ای، فناوران مهندسی و کاردان‌های مهندسی)، که دارای توانایی‌های مناسب هستند، با یکدیگر همکاری نمایند. عضویت در این پیمان‌ها داوطلبانه بوده ولی امضا کنندگان آنها ملزم به‌توسعه و ترویج آموزش مناسب مهندسی هستند. تعداد امضا کنندگان این توافقنامه‌ها در حال افزایش است. این سه پیمان گرچه مستقل از هم هستند ولی رویه‌ها و آیین نامه‌های آنها کم و بیش مشابه است.

  • پیمان واشنگتن در سال 1989 به‌امضا رسید و اولین اقدام در مورد شناسایی هم‌ارزی بین ارزشیابی‌های صورت گرفته در مورد کیفیت دوره‌های چهار سالۀ آموزش مهندسی‌حرفه‌ای است.
  • پیمان سیدنی از سال 2001 آغاز شده و هدف آن ایجاد هم‌ارزی بین ارزشیابی‌های صورت گرفته در مورد کیفیت دوره‌های سه سالۀ فناوری مهندسی است.
  • پیمان دوبلین در سال 2002 به امضا رسید. این پیمان برای ایجاد هم ارزی در ارزشیابی‌های صورت گرفته در مورد کیفیت دوره‌های دو ساله کاردانی مهندسی است.

موافقت‌نامه‌های استاندارد شایستگی حرفه‌ای: سه موافقتنامه دیگر مربوط به‌استانداردهای شایستگی مهندسان شاغل است. این موافقتنامه‌ها در مورد اشخاص بوده و به‌این منظور است که، فردی که در یکی از کشورهای عضو به‌استانداردهای مورد تایید جهانی می‌رسد، توسط دیگر امضا کنندگان پیمان نیز با حداقل ارزیابی، مورد تایید قرارگیرد.

  • توافقنامه مهندس 1 (APEC): قدیمی‌ترین توافق‌نامه از این دست بوده و در سال 1999 آغاز شده است. این توافقنامه بین کشورهای شورای همکاری‌های اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) ایجاد شده است. برطبق این توافقنامه، کسانی که در یکی از کشورهای عضو به‌عنوان فردی حائز استانداردهای جهانی در حرفۀ خود شناخته شوند، توسط دیگر کشورهای عضو نیز مورد شناسایی قرار می‌گیرند.
  • توافق نامه تحرک مهندسان 2 (EMF): که در سال 2001 امضا شده و بر استانداردهای شایستگی، همانند توافق‌نامه APEC استوار است؛ با این تفاوت که همۀ کشورها می‌توانند به‌آن ملحق شوند. طرف‌های این توافق‌نامه بیشتر نهادهای مهندسی هستند. اقداماتی جهت همگرایی بین APEC و EMF در دست اجراست.
  • توافق‌نامه تحرک فناوران مهندسی 3 (ETF): این توافق‌نامه در سال 2003 به‌امضا رسیده و امضا کنندگان توافق کرده اند که روندی را برای شناسایی فناوران مهندسی یکدیگر، ایجاد نمایند.                   

همچنان که گفته شد، سه پیمان واشنگتن، دوبلین و سیدنی در ارتباط با ارزیابی آموزش مهندسی هستند. از این میان پیمان واشنگتن را، در ادامه با دقت بیشتری بررسی می‌کنیم. ساختار و آیین نامه‌های دو پیمان دیگر نیز کم و بیش مشابه پیمان واشنگتن، تهیه شده است.

     پیمان واشنگتن در سال 1989 میلادی برقرار شد. این پیمان جهت شناسایی هم‌ارزی برنامه‌های ارزشیابی شده آموزش کارشناسی مهندسی‌حرفه‌ای، منعقد شده است. پیمان واشنگتن توافق‌نامه‌ای بین نهادهای مسئول ارزشیابی برنامه‌ها،‌ در کشورهای امضا کننده پیمان است. این پیمان تنها در مورد برنامه‌های کارشناسی چهارساله است و برنامه‌های کارشناسی سه ساله، کاردانی دو ساله و یا برنامه‌های کارشناسی ارشد یا دکتری را شامل نمی‌شود.

     امضا کنندگان این پیمان؛ به‌دنبال بررسی فرایندها، ملاک‌ها، و رویه‌های اعطای ارزشیابی به‌برنامه‌های آموزش مهندسی یکدیگر، تشابه و هم‌ارزی قابل توجه بین آنها را تایید کرده‌اند. در نتیجه، تصمیمات گرفته شده توسط یک عضو در مورد ارزشیابی، مورد تایید دیگر اعضا نیز می‌باشد. این گروه به‌طور مستمر اطلاعات و یافته‌های مربوط به‌ارزشیابی را با یکدیگر مبادله می‌کنند. پیمان واشنگتن تنها در مورد ارزشیابی‌های صورت گرفته در محدوده جغرافیایی کشورهای امضا کننده پیمان، صادق است. هریک از امضا کنندگان پیمان کوشش می‌نماید که نهادهای مسئول صدور پروانۀ مهندس حرفه‌ای در کشور مطبوع خود را ترغیب به‌قبول هم‌ارزی مدارک تحصیلی دیگر اعضای پیمان بنماید.

     ورود اعضای جدید به‌پیمان واشنگتن نیاز به‌رای مثبت همۀ اعضای موجود پیمان دارد. اعضای جدید باید یک دورۀ عضویت مشروط را طی نمایند. در طی این مدت ملاک‌ها و رویه‌های ارزشیابی در نظر گرفته توسط متقاضی، و نحوۀ اعمال آنها، به‌دقت زیرنظر گرفته می‌شود. متقاضیان عضویت مشروط باید توسط دو عضو کنونی پیمان معرفی شوند. عضویت مشروط توسط رای مثبت حداقل  دو سوم امضا کنندگان کنونی، مورد تایید قرا می‌گیرد.

     اعضای پیمان با تهیه و اعمال آیین نامه‌ها و رویه‌های مناسب، اجرای بایسته پیمان را تضمین می‌نمایند. تصویب آیین‌نامه‌ها و رویه‌های جدید نیز با رای حداقل دو سوم اعضای فعلی صورت می‌گیرد. هر دو سال یک بار جلسه‌ای با حضور نمایندگان امضا کنندگان پیمان تشکیل شده و در آن ضمن تغییرات و اصلاحات لازم در آیین نامه‌ها و رویه‌ها، در مورد متقاضیان جدید عضویت دایم و مشروط، تصمیم گرفته می‌شود. لازم به‌یادآوریست که هر یک از اعضای پیمان، هم ارزی مدارک دانشگاهی یک عضو جدید را تنها از زمانی که پیمان را امضا نموده، تایید می‌کنند. مدارک پیش از این تاریخ، معمولا به‌طور جداگانه توسط هر کشور بررسی می‌شود.

     ارزشیابی برنامه‌های آموزش مهندسی زیر بنای فعالیت حرفه‌ای مهندسی در کشورهای امضا کننده پیمان است. پیمان واشنگتن فهرست 12 شایستگی مورد انتظار از یک دانش آموخته مهندسی را منتشر کرده است. آموزش مهندسی در کشورهای عضو پیمان واشنگتن به‌گونه ای سامان داده می‌شود که دانش‌آموختگان مهندسی به این توانایی ها دست‌یابند:

  1. دانش مهندسی: به‌کارگیری دانش ریاضیات، علوم، مبانی مهندسی و یک زمینه تخصصی مهندسی؛ برای حل مشکلات پیچیده مهندسی.
  2. تحلیل مسئله: تشخیص، ساماندهی، پژوهش در منابع و تحلیل مشکلات پیچیده مهندسی، رسیدن به‌نتایج اساسی با استفاده از اصول اولیه ریاضیات، علوم طبیعی و علوم مهندسی.    
  3. طراحی/ توسعۀ راه‌حل‌ها: طراحی راه‌حل‌ها برای مسایل پیچیده مهندسی و طراحی سیستم‌ها، مولفه ها و فرایندها برای نیازی خاص، با در‌نظرگرفتن سلامت و ایمنی  جامعه، و ملاحظات فرهنگی، اجتماعی و زیست محیطی
  4. پژوهش: هدایت بررسی‌‌ مسایل پیچیده، با استفاده از دانش متکی بر پژوهش و روش‌های پژوهشی، شامل طراحی آزمایش‌ها، تحلیل و تفسیر داده‌ها، و ترکیب اطلاعات، برای دستیابی به‌نتایج معتبر.
  5. استفاده از ابزارهای مدرن: ابداع، انتخاب و کاربرد فنون، منابع و ابزارهای مدرن مهندسی، و فناوری اطلاعات مناسب، از جمله پیش‌بینی و مدل‌سازی، برای فعالیت‌های پیچیده مهندسی، با درک محدودیت‌ها.
  6. مهندس و جامعه: به‌کارگیری استدلال حاصل از دانش تکمیلی (غیر مهندسی)، برای ارزیابی موضوعات اجتماعی، سلامتی، ایمنی، قانونی و فرهنگی و مسئولیت‌های مرتبط با فعالیت‌های حرفه‌ای مهندسی.
  7. محیط زیست و پایداری: درک نقش راه‌حل‌های حرفه‌ای مهندسی در قالب‌های اجتماعی و زیست محیطی، و نشان دادن آگاهی از توسعۀ پایدار و ضرورت آن
  8. اصول اخلاقی: کاربرد اصول اخلاقی و تعهد به‌اخلاق و مسئولیت‌های حرفه‌ای و هنجارهای فعالیت‌های مهندسی
  9. کار فردی و گروهی: عملکرد موثر به‌صورت فردی و به‌عنوان عضو یا سرپرست در گروه‌های مختلف دارای زمینۀ بین‌رشته‌ای.
  10. ارتباطات: ارتباط موثر با جامعه مهندسی و با کل اجتماع در مورد فعالیت‌های پیچیده مهندسی، هم‌چون توانایی درک و نگارش گزارش‌های موثر و اسناد طراحی، ارایه شفاهی موثر، و ارایه و کسب راهنمایی‌های شفاف.
  11. مدیریت پروژه و مسایل مالی: نشان دادن دانش و درک اصول مهندسی و مدیریت و به‌کارگیری آنها در مورد کار فردی یا به‌عنوان‌عضو یا سرپرست یک گروه، برای مدیریت پروژه‌ها در یک محیط بین‌رشته‌ای.
  12. یادگیری مداوم: تشخیص نیاز و آمادگی و توانایی اشتغال به‌یادگیری مستقل مداوم، در قالب تغییرات گستردۀ فناوری.

بررسی این ملاک‌ها شباهت زیاد آن را با ملاک‌های عرضه شده توسط نهاد‌های ارزشیابی آموزش مهندسی در آمریکا و اروپا، نشان می‌دهد. گرچه دامنۀ فعالیت‌های پیمان واشنگتن، پروانۀ کار مهندس حرفه‌ای را پوشش نمی‌دهد. با این حال، کیفیت آموزش دانشگاهی، که بخشی از پیش‌نیاز لازم برای کسب پروانۀ مهندس حرفه ایست، توسط این پیمان پوشش داده می‌شود.

     پیمان واشنگتن کار خود را با شش عضو در سال 1989 میلادی آغاز کرد. آمریکا، کانادا، انگلستان، استرالیا، ایرلند، نیوزیلند شش کشور اولیه بودند که در سال 1989 این پیمان را امضا کردند. هنگ‌کنگ، آفریقای جنوبی، ژاپن، سنگاپور، چین تایپه، کره جنوبی، مالزی، ترکیه و روسیه نیز تا سال 2014 به‌این پیمان پیوستند. در همین زمان تعدادی از کشورها نیز عضو مشروط پیمان واشنگتن بودند. ارزشیابی‌های صورت گرفته توسط اعضای مشروط، توسط امضا کنندگان پیمان به‌رسمیت شناخته نمی‌شود. البته، رویۀ ارزشیابی اعمال شده توسط اعضای مشروط، به‌طور بالقوه برای پیوستن به‌پیمان مناسب تشخیص داده شده است و این اعضا در حال بازبینی و ارتقاء روش‌های خود برای کسب عضویت دایمی پیمان هستند.

     اعضای پیمان واشنگتن موسسات ملی ارزشیابی مهندسی هر کشور می‌باشند. در کشور ما، موسسه ارزشیابی آموزش مهندسی ایران، که در سال 1390 تاسیس شده است این نقش را به‌عهده دارد. این موسسه تاکنون ارزیابی درونی برنامه‌های آموزشی مهندسی متعددی را در دانشگاه‌های مختلف به‌انجام رسانده است. نظر به‌اینکه ملاک‌های درنظر گرفته شده برای ارزشیابی، توسط موسسه ارزشیابی آموزش مهندسی ایران، 12 ملاک پیش‌گفتۀ پیمان واشنگتن را اقناع می‌کند. این موسسه قادر است به‌عنوان نماینده ایران به‌این پیمان ملحق شود. این امر زمانی امکان‌پذیر خواهد شد که چند برنامه آموزش مهندسی کشور ارزیابی برونی خود را با موفقیت به انجام رسانده و موفق به‌دریافت گواهی‌نامه ارزشیابی توسط این موسسه بشوند. علاقمندان به‌کسب اطلاعات بیشتر در مورد پیمان واشنگتن می‌توانند به‌کتابچه «25 سال پیمان واشنگتن: 2014-1989» (پیوست)، مراجعه نمایند.

ح. م، آبان 139

____________________________________________