پیشنهاد آموزشی

ارتقاء جایگاه تفکر خلاق در آموزش مهندسی

تفکر، عملی ذهنی است و زمانی مطرح می‌گردد که انسان با مسئله‌ای مواجه ‌است و خواستار حل آن است. در این هنگام، در ذهن تلاشی برای حل مسئله آغاز می‌گردد که آنرا تفکر می‌نامیم. فعالیت برای حل مسئله، از مراحلی تشکیل شده‌است که از تعریف مسئله به‌‌طور شفاف و ملموس، آغاز می‌گردد؛ با پیدا کردن راه حل‌هایی برای حل مسئله ادامه می‌یابد و با به‌‌کارگیریِ عملی بهترین راه حل و یافتن جواب نهایی، به‌‌پایان می‌رسد. انواع مهارت‌های فکری بشر به‌صورت‌های مختلف تعریف شده است. از این میان دو نوع تفکر نقاد و تفکر خلاق امروزه بیش از همه مورد بحث قرار گرفته اند. افراد به دو شیوه همگرا و واگرا تفکر می‌کنند. تفکر نقاد1 نوعی تفکر همگرا و تفکر خلاق2 نیز نوعی تفکر واگراست. در تفکر همگرا نتیجه تفکر از قبل معلوم است، یعنی همیشه یک جواب (درست یا غلط) وجود دارد. ولی در تفکر واگرا جواب قطعی وجود نداشته و به‌‌جای آن تعداد زیادی پاسخ وجود دارد که هر کدام از آنها از نظر منطقی ممکن است به‌‌گونه‌ای درست باشند. تفکر واگرا، که یکی از مولفه‌های مهم خلاقیت است در واقع روش تولید ایده‌های بیشتر و باز هم بیشتر از یک مسئله یا ایده اولیه است. تفکر واگرا منجر به‌تولید راه حل‌ها یا پاسخ‌های محتمل یا عرضه ایده‌ها متعدد برای یک مسئله یا سوال، با توجه به‌اطلاعات موجود می‌شود.

     حاصل تفکر واگرا تنوع و کثرت ایده‌ها و اطلاعات تولید شده و حاصل تفکر همگرا یکتایی ایده و اطلاعات تولید شده می‌باشد. به‌زبانی، تفکر واگرا تمام احتمالات گوناگون را متصور مي‌شود، در صورتي‌که تفکر همگرا، نتايج تفکر واگرا را ارزيابي و انتخاب مي‌کند. هيچکدام از این دو نوع تفکر بر ديگري برتري ندارد و هر دو آنها براي رسيدن به‌موفقيت نهايي، ضروري هستند. و هر دو شکل تفکر تقش مهم و حياتي در حل خلاقانه مسايل ايفا مي کنند. از سویی، اگر اين دو شکل از تفکر در يک زمان اتفاق افتد و يا اينکه در زمان مناسب از هر کدم آنها استفاده نشود، تبديل به مانعی در انديشه مي‌شوند.

     تعاریف مختلفی برای خلاقیت ارایه شده است ولی نظر غالب خلاقیت را تولید چیزی می‌داند که هم بدیع و هم با ارزش باشد و این در واقع همان هدف اصلی مهندسان در طراحی یا همان اوج فعالیت‌های مهندسی است. پژوهش‌‌ها نشان داده است که خلاقیت به‌ مواردی چون سن، معلومات و هوش فرد بستگی زیادی نداشته و همه می‌توانند خلاق باشند به‌شرط آنکه شرایط موجود بوده و به‌این امر باور داشته باشند. بدیهی است که در مسیر یک فرایند خلاق موانعی نیز ممکن است وجود داشته باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در آموزش مهندسی ایران تاکید بیشتر بر تفکر نقاد بوده و توسعۀ تفکر خلاق در دانشجویان از اهمیت کمتری برخوردار است. آموزشگران می‌توانند با در نظر گرفتن تمهیدات مناسب به برانگیختن خلاقیت در دانشجویان کمک کنند. از جمله روش‌هایی که در این مورد می‌تواند کارساز باشند عبارتند از:

  • استفاده از فعالیت‌های گروهی در آموزش مهندسی،
  •  ترغیب تفکر واگرا با طرح سوالات با انتهای باز،
  • ایجاد محیط مناسب با به‌ کارگیری آموزش دانشجو محور و یادگیری فعال،
  • کوشش به برانگیختن انگیزه درونی دانشجویان،
  • فراهم نمودن شرایط مناسب برای دسترسی به‌منابع.
  • ...

     افرادی که به‌تفکر همگرا عادت کرده‌اند، به سختی می‌توانند به‌طور واگرا اندیشه کنند. به‌‌طور کلی افرادی با ویژگی‌هایی چون دید باز و انعطاف پذیر، متهور در ابراز عقیده، ناکامل دانستن وضع موجود، و تمایل به‌قبول ریسک، برای ترغیب تفکر واگرا لازم اند. تجربه نشان داده است که مهندسان خلاق دارای مهارت‌ها لازم در هر دو زمینه تفکر واگرا و تفکر همگرا هستند. 

     ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﻳﻚ ﻓﺮد، ﮔﺮوه، ﺳﺎزﻣﺎن و ﻳﺎ در ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺟﻮد دارد ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ‌ﺻﻮرت ﻣﻮاﻧﻌﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ رﺷﺪ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺧﻼﻗﻴﺖ، ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺧﻼﻗﻴﺖ ﺗﻮﺳﻂ دو دﺳﺘﻪ ﻋﻮاﻣﻞ دروﻧﻲ ﻳﺎ ﻓﺮدي و ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﻴﺮوﻧﻲ ﻳﺎ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻲ‌ﭘﺬﻳﺮد. ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﻋﻮاﻣﻞ دروﻧﻲ، ﻣﺜﻞ داﻧﺶ، ﻣﻬﺎرت و ﻧﮕﺮش ﻓﺮد؛ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮي در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﻴﺮوﻧﻲ، ﻣﺜﻞ ﭘﺎداش و اﻧﮕﻴﺰه، داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﺑﺎﻳﺪ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻮاﻧﻊ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺧﻼﻗﻴﺖ را ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و ﺑﺮﻃﺮف ﻧﻤﺎﻳند. ﭼﻮن ﺧﻼﻗﻴﺖ ﻣﻌﻤﻮﻻ در ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد، ﺑﻪ‌ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﻲ‌ﺗﺮ اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﺧﻼﻗﻴﺖ را ﺑﻪ‌ﺗﻮﺳﻂ ﺗﻤﺮﻳﻦ در ﺣﻞ ﻣﺴﺎﻳﻞ در ﺧﻮد ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ .اﻳﻦ اﻧﺘﻈﺎري اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺲ از آﻏﺎز ﻛﺎر ﺣﺮﻓﻪ اي، ﺻﻨﻌﺖ از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ .آﻣﻮزش روش ﻧﻈﺎمﻣﻨﺪ ﺣﻞ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﻪداﻧﺸﺠﻮﻳﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ اﺳﺖ، ﭼﻮن آﮔﺎﻫﻲ از رﻳﺸﻪ ﺣﻞ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮة ﻓﻌﺎل ﺳﺎزي ﺧﻼﻗﻴﺖ در داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن ﻛﻤﻚ ﻛﻨﺪ

     علافمندان به‌کسب اطلاعات بیشتر در مورد تفکر خلاق می توانند به مقالۀ «نقش کمرنگ تفکر خلاق در آموزش مهندسی ایران» (پیوست)، مراجعه نمایند. در این مقاله اهمیت تفکر خلاق در پرورش مهندسان طراح و شایسته مورد بحث قرار گرفته و روش‌هایی برای توجه بیشتر به‌توسعۀ این مهارت در دانشجویان مهندسی عرضه شده است.

       ح. م. آذر 1392

 _______________________