پیشنهاد آموزشی

ارزشیابی برنامه های آموزش مهندسی

امروزه مهندسی به‌ یک نظام جهانی تبدیل شده و در نتیجه آموزش آن نیز کم و بیش از الگویی جهانی تبعیت می‌نماید. در چنین شرایطی اعتبار مشابه مدارک از اهمیت زیادی برخوردار شده است. اعتبار سنجي محتاج ارزشيابي است. در گذشته ارزشیابی  با توجه به کیفیت ورودی‌ها، یعنی آنچه دانشگاه عرضه می‌کند انجام می‌شد. این در حالی است که امروزه ارزشیابی مبتنی بر توانایی‌های کسب شده توسط خروجی های برنامه، یعنی دانشجویان، است. نگرش نوین به‌ ارزشیابی برنامه‌های آموزش مهندسی از سال‌های پایانی قرن گذشته آغاز شد و به‌‌سرعت گسترش یافت. امروزه مراکز آموزشی و کشورهایی که این فرایند را با موفقیت به‌ انجام رسانده‌اند، برای همگرایی بیشتر و تبادل یافته ها، در پیمانها بین المللی، همچون پیمان واشنگتن، گرد هم آمده اند.

     ارزشیابی مدرن به‌‌دنبال رتبه‌ بندی و نمره دادن به‌‌مراکز آموزشی و ‌برنامه‌های آموزشی نیست؛ بلکه هدف آن تایید دستیابی برنامه آموزشی به‌‌استانداردهای کیفیت در نظر گرفته شده است. ارزشیابی برنامه‌های آموزش مهندسی در کشورهای مختلف با توجه به‌‌استانداردها و ملاک‌های کم و بیش یکنواختی انجام می‌شود. این استانداردها چارچوب دستاوردهای برنامه، یعنی توانایی‌ها و شایستگی‌های کسب شده توسط دانشجویان را توضیح می‌دهند.  توانايي حرفه‌ای را مي‌توان ارتباط پيچيدۀ بين سه مقوله دانش، مهارت و نگرش به‌‌حساب آورد. به‌‌اين منظور، يك دورۀ آموزش مهندسي بايد بتواند دانش آموختگاني تربیت كند كه ضمن داشتن دانش كافي از مباني علوم و مهندسي، داراي مهارت و توانايي در ارتباطات، كار گروهي و خودآموزي بوده و نگرش درستي به‌‌محتوي اجتماعي، اقتصادي و زيست محيطي مهندسي داشته باشند. مقایسۀ برنامه‌های آموزش مهندسی كشور با آموزش‌های مشابه در کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد که برنامه‌های آموزش مهندسی ايران بیشتر بر دانش‌افزایی‌ تاکید داشته و توجه کمتری بر توسعه مهارت‌ها و نگرش‌های دانش‌آموختگان دارد.

     در کشورهای پیشرفته فرایند ارزشیابی توسط موسسات مستقل صورت می‌گیرد. در کشور ما تاکنون فرايند خاص و مستقلی براي ارزشيابي برنامه‌های آموزش مهندسي وجود نداشته است. به‌‌دنبال تاسیس انجمن آموزش مهندسی ایران، موسسه ارزشیابی آموزش مهندسی ایران در سال 1390 تاسیس شد. این موسسه نهادی غيردولتي، غيرتجاري، غير‌سياسي و غيرانتفاعي است. موسسه ارزشیابی آموزش مهندسی ایران تشکلی از افراد حقيقي، انجمن‌ها و مراکز داراي اهداف آموزشی و علمی است كه برای نیل به‌‌ اهداف زير تاسيس شده است:

  • تضمين کیفیت آموزش، به‌‌وسیله ارزشیابی برنامه‌های آموزشی و براي اطمينان از صلاحیت دانش‌آموختگان برای ورود به‌ فعالیت‌های حرفه‌ای.
  • ارتقاء کیفیت آموزش، از طريق تشویق به‌ نوآوري‌ و پيشرفت مداوم و تسهيل برنامه‌ ریزی‌های راهبردی مورد نیاز در مهندسي، فناوري و علوم كاربردي، و زمينه‌هاي وابسته.

     فرایند ارزشیابی دارای دو وجه ارزیابی درونی و برونی است. ارزیابی درونی توسط دانشگاه صورت گرفته و ارزیابی برونی توسط موسسه ارزشیابی مستقل به‌‌انجام می‌رسد. هر دانشگاه علاقمند به‌‌ارزشیابی، پس از دریافت پرسشنامه‌ها و کسب راهنمایی‌های لازم، گروه ارزیابی درونی را برای هر برنامه آموزشی، تشکیل می‌دهد. مرکز آموزشی، هر زمان که حداقل شرایط توسط برنامه احراز شد و پرسشنامه تکمیل گردید، آنرا به‌‌همراه مستندات لازم برای موسسه ارزشیابی ارسال می‌کند. فرایند ارزیابی برونی با تشکیل تیم ارزیابی، متشکل از اساتید پیش کسوت و نمایندگانی از انجمن حرفه‌ای مربوطه آغاز شده و با بازدید دو روزه از مرکز آموزشی، کنترل پرسشنامه تکمیل شده و تماس با مدیریت، اساتید، کارکنان و دانشجویان و بازدید از امکانات آزمایشگاهی برنامه، ادامه می‌یابد. گزارش مثبت و تایید این هیئت مبنای اهدای گواهی پنج ساله ارزشیابی به‌‌برنامۀ مورد بررسی، یا ارسال کاستی‌های برنامه به‌‌دانشگاه و ارایه راهنمایی‌هایی برای برطرف نمودن آنهاست. کسب مجدد تاییدیه ارزشیابی، پس از پایان دوره پنج ساله، منوط به اثبات ارتقاء برنامه در این فاصله زمانی می‌باشد.

     در يكي دو دهه اخیر، آموزش مهندسی در ایران توسعۀ کمّی زیادی داشته است. در این سال‌ها، اغلب واحدهاي آموزش مهندسی كشور، صرفنظر از امكانات و توانائي‌هايشان، تمايل داشته‌اند كه همه يا بيشتر تخصص‌ها يا گرايش‌هاي مصوب را راه‌اندازي نمايند. در شرايطي كه به‌‌دلیل اعمال سیستم برنامه‌ریزی متمرکز در آموزش‌عالی، محتوی برنامه‌ها و سرفصل‌های دروس، در همۀ مراکز آموزشی کم و بیش یکسان بوده است، محصولات این مراکز، یعنی دانش‌آموختگان، از درجات مختلفی از توانایی برخوردار بوده‌ و روشی نیز برای ارزیابی آنها در دسترس نبوده است. این در حالی است که هر برنامۀ آموزش مهندسي بايد علاوه براهداف تعريف شده، سیستمی جهت ارزيابي ميزان دستيابي به‌اين اهداف داشته باشد، تا بتواند سطح آمادگي دانش آموختگان خود را براي روبروشدن با واقعيت‌هاي دنياي كار، ارزيابي كند. در کشور ما تا چند سال پیش سازوکار مشخصی برای ارزیابی برنامه های آموزش مهندسی وجود نداشت. از اقدامات موثری که در سال‌های اخیر در این زمینه در کشور صورت گرفته می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • بررسی ملاك‌ها و سازوکار ارزشيابي آموزش مهندسي در دنیا
  • انتخاب ملاك‌هاي مناسب براي ارزشيابي برنامه‌های آموزش مهندسي كشور
  • تعیین سازوکار ارزیابی درونی و برونی برنامه‌های آموزش مهندسی
  • تعیین ساختار اجرايي ارزشيابي برنامه‌های آموزش مهندسي کشور
  • اجرای آزمایشی سازوكارهای پيشنهادي

     به‌منظور اجرایی کردن فرایند ارزشیابی برنامه‌های آموزش مهندسی در دانشکده فنی دانشگاه تهران، مرکز ارزیابی کیفیت پردیس فنی تشکیل و ارزیابی درونی در مورد دو برنامه کارشناسی مهندسی مخابرات و مهندسی مکانیک با موفقیت به‌ اجرا در آمد و به‌ دنبال آن در پاییز 1391 ارزیابی درونی چند برنامۀ آموزشی دیگر پردیس دانشکده‌های فنی، به‌طور همزمان آغاز شد. در حال حاضر، موسسه ارزشیابی آموزش مهندسی ایران، وظیفه مهم ارزشیابی برونی برنامه‌های آموزش مهندسی کشور را درسطح ملی به‌‌عهده گرفته است. این موسسه نیز به‌طور آزمایشی دو برنامه آموزشی مهندسی مخابرات دانشگاه تهران و مهندسی مکانیک دانشگاه شریف را ارزیابی نموده و هم ‌اکنون آماده ارایۀ خدمات به‌ دانشگاه‌های کشور است. به‌‌ سه مقاله «نهضت جهانی ارزشیابی آموزش مهندسی» (پیوست)، «فرایند ارزشیابی برنامه های آموزش مهندسی ایران» (پیوست)، و «سازکار ارزیابی درونی برنامه های آموزش مهندسی ایران» (پیوست)، که به‌منظورساماندهی ارزشیابی برنامه‌های آموزش مهندسی کشور تهیه شده، آمده است. اطلاعات مربوط به‌فرایند ارزشیابی در ایران را همچنین می‌توان از کتاب نوآوری در آموزش مهندسی، انتشارات دانشگاه تهران، به‌دست آورد.

ح. م.، اردیبهشت 1392